• Welcome to MeraPahad Community Of Uttarakhand Lovers.
 

मध्य हिमालयी कुमाउनी,गढ़वाळी एवं नेपाली भाषाओं व्याकरण का तुलानाम्त्क अध्ययन

Started by एम.एस. मेहता /M S Mehta 9910532720, January 15, 2012, 04:14:17 AM

Bhishma Kukreti

Grammar of Kumauni Language
Grammar of Garhwali Language
Grammar of Languages of Uttarakhand
Grammar of Nepali Language
Grammar of Mid Himalayan Languages

                                       मध्य हिमालयी कुमाउंनी , गढ़वाली एवं नेपाली भाषा-व्याकरण का तुलनात्मक अध्ययन भाग -20

                                                                                                                                                                                                                                                                            Comparative  Comparative Study of Grammar of Kumauni, Garhwali Grammar and Nepali Grammar ,Grammar of Mid Himalayan Languages-Part-20)         

                                                                      सम्पादन : भीष्म कुकरेती

                                        Edited by : Bhishm Kukreti



                                                                       Adverbs in Garhwali


                                                                        गढ़वाली में क्रिया विशेषण


१- कालवाचक क्रिया विशेषण

अब्बि, ब्याळे, ब्याळि, भोळ,  अज्युं, एकदां, अमणे, अमिण, ऐन्सु, कैबरि-कैब , कत्तिदौं/दें



२- स्थान वाचक क्रिया विशेषण

अगनै, पिछनै,  बेड़, तौळ, ऐंच, कख, ढीस , उन्द , उख,  उथैं ,  अणथ    ( आधी  ण ) 



३- रीति वाचक

ठञडो-मठों , औंकै,  कनकै, न्य्क्क, घल्ळ, खड़बट   



४- प्रश्न वाचक क्रिया विशेषण



किलै, कथगा , कख

५- परिमाण वाचक 

अति,  थुपडौंण, इच्छि , बिंडि, हौर, ढिञडोकरीइ 



६- कारण कारक

याँन, इलै , तबि त



७- स्वीकारात्मक

योअ, हुंअ, हौ, अ



८- निषेधात्मक

उंहुं , अहाँ , कतैना, ना , नि                   


                                                                       


सन्दर्भ






१- अबोध बंधु बहुगुणा , १९६० , गढ़वाली व्याकरण की रूप रेखा, गढ़वाल साहित्य मंडल , दिल्ली ( Structure of Garhwali Grammar)

२- बाल कृष्ण बाल , स्ट्रक्चर ऑफ़ नेपाली ग्रैमर , मदन पुरूस्कार, पुस्तकालय , नेपाल (Structure of Nepali Grammar)


३- डा. भवानी दत्त उप्रेती , १९७६, कुमाउंनी भाषा अध्ययन, कुमाउंनी समिति, इलाहाबाद (Study of Kumauni Language Grammar)

४- रजनी कुकरेती, २०१०, गढ़वाली भाषा का व्याकरण, विनसर पब्लिशिंग कं. देहरादून ( Grammar of Garhwali Language)


५- कन्हयालाल डंड़रियाल , गढ़वाली शब्दकोश, २०११-२०१२ , शैलवाणी साप्ताहिक, कोटद्वार, में लम्बी लेखमाला (Garhwali- Hindi Dcitionary)

६- अरविन्द पुरोहित , बीना बेंजवाल , २००७, गढ़वाली -हिंदी शब्दकोश , विनसर प्रकाशन, देहरादून (Garhwali hindi Dictionary )


७- श्री एम्'एस. मेहता (मेरा पहाड़ ) से बातचीत

८- श्रीमती हीरा देवी नयाल (पालूड़ी, बेलधार , अल्मोड़ा) , मुंबई से कुमाउंनी शब्दों के बारे में बातचीत


९- श्रीमती शकुंतला देवी , अछ्ब, पन्द्र-बीस क्षेत्र, , नेपाल, नेपाली भाषा सम्बन्धित पूछताछ


१० - भूपति ढकाल , १९८७ , नेपाली व्याकरण को संक्षिप्त दिग्दर्शन , रत्न पुस्तक , भण्डार, नेपाल (Briefs on Nepali Grammar)

११- कृष्ण प्रसाद पराजुली , १९८४, राम्रो रचना , मीठो नेपाली, सहयोगी प्रेस, नेपाल (Nepali Grammar)

१२- चन्द्र मोहन रतूड़ी , गढ़वाली कवितावली ( सं. तारा दत्त गैरोला, प्र. विश्वम्बर दत्त चंदोला) , १९३४, १९८९





Comparative Study of Kumauni Grammar , Garhwali Grammar and Nepali Grammar (Grammar of , Mid Himalayan Languages ) to be continued ........



. @ मध्य हिमालयी भाषा संरक्षण समिति






Bhishma Kukreti

Grammar of Kumauni Language
Grammar of Garhwali Language
Grammar of Languages of Uttarakhand
Grammar of Nepali Language
Grammar of Mid Himalayan Languages


                      मध्य हिमालयी कुमाउंनी , गढ़वाली एवं नेपाली भाषा-व्याकरण का तुलनात्मक अध्ययन भाग -21



Comparative Comparative Study of Grammar of Kumauni, Garhwali Grammar and Nepali Grammar ,Grammar of Mid Himalayan Languages-Part-21         

                                                                 
                                               सम्पादन : भीष्म कुकरेती


                              Edited by : Bhishm Kukreti


                                                      नेपाली में क्रिया विशेषण
                                  Adverbs in Nepali

१- काल वाचक क्रियाविशेषण

हिज (बीता कल) , आज, भोली (आने  वाला कल ), अहिले (अब),  ,

२- स्थान वाचक

यहाँ, त्यहाँ, उ त्यहाँ,  जता त्य्ते ( सब जगह)

३- रीति वाचक

ज्यादै, असल, चौडे  (जल्दी)

४- अवृतिको क्रिया विशेषण

संधऐ  (हमेशा), कहिल पनि (कभी नही)

                                                                     



सन्दर्भ 




१- अबोध बंधु बहुगुणा , १९६० , गढ़वाली व्याकरण की रूप रेखा, गढ़वाल साहित्य मंडल , दिल्ली ( Structure of Garhwali Grammar)

२- बाल कृष्ण बाल , स्ट्रक्चर ऑफ़ नेपाली ग्रैमर , मदन पुरूस्कार, पुस्तकालय , नेपाल (Structure of Nepali Grammar)

३- डा. भवानी दत्त उप्रेती , १९७६, कुमाउंनी भाषा अध्ययन, कुमाउंनी समिति, इलाहाबाद (Study of Kumauni Language Grammar)

४- रजनी कुकरेती, २०१०, गढ़वाली भाषा का व्याकरण, विनसर पब्लिशिंग कं. देहरादून ( Grammar of Garhwali Language)

५- कन्हयालाल डंड़रियाल , गढ़वाली शब्दकोश, २०११-२०१२ , शैलवाणी साप्ताहिक, कोटद्वार, में लम्बी लेखमाला (Garhwali- Hindi Dcitionary)

६- अरविन्द पुरोहित , बीना बेंजवाल , २००७, गढ़वाली -हिंदी शब्दकोश , विनसर प्रकाशन, देहरादून (Garhwali hindi Dictionary )

७- श्री एम्'एस. मेहता (मेरा पहाड़ ) से बातचीत

८- श्रीमती हीरा देवी नयाल (पालूड़ी, बेलधार , अल्मोड़ा) , मुंबई से कुमाउंनी शब्दों के बारे में बातचीत

९- श्रीमती शकुंतला देवी , अछ्ब, पन्द्र-बीस क्षेत्र, , नेपाल, नेपाली भाषा सम्बन्धित पूछताछ

१० - भूपति ढकाल , १९८७ , नेपाली व्याकरण को संक्षिप्त दिग्दर्शन , रत्न पुस्तक , भण्डार, नेपाल (Briefs on Nepali Grammar)

११- कृष्ण प्रसाद पराजुली , १९८४, राम्रो रचना , मीठो नेपाली, सहयोगी प्रेस, नेपाल (Nepali Grammar)

१२- चन्द्र मोहन रतूड़ी , गढ़वाली कवितावली ( सं. तारा दत्त गैरोला, प्र. विश्वम्बर दत्त चंदोला) , १९३४, १९८९

Comparative Study of Kumauni Grammar , Garhwali Grammar and Nepali Grammar (Grammar of , Mid Himalayan Languages ) to be continued ........

. @ मध्य हिमालयी भाषा संरक्षण समिति

Bhishma Kukreti

Grammar of Kumauni language
Grammar of Garhwali Language
Grammar of Languages of Uttarakhand
Grammar of Nepali Language
Grammar of Mid Himalayan Languages



                                      मध्य हिमालयी कुमाउंनी , गढ़वाली एवं नेपाली भाषा-व्याकरण का तुलनात्मक अध्ययन भाग -22

            Comparative Comparative Study of Grammar of Kumauni, Garhwali Grammar and Nepali Grammar ,Grammar of Mid Himalayan Languages-Part-22       


                                                                     सम्पादन : भीष्म कुकरेती

                                          Edited by Bhishm kukreti


                                                        कुमाउंनी में  अव्यय   


                        १- कुमाउंनी  में  समुच्चय  बोधक अव्यय

              डा. भवानी दत्त उप्रेती ने कुमाउंनी समुच्चयों को निम्न प्रकार विभाजित किया है

१- संयोजक - और/हौर, आजि

२-प्रतिरोध वोधक- पर, लेकिन, परन्तु, मगर

३-आश्रय - कि,

विभाजक-

अ-  इश्ये,  जश्ये

ब- चाये, या,

                                                         २- कुमाउंनी में विस्मय  वोधक अव्यय

ओहो! , अहा!

                                       

                                                          ३- कुमाउनी में  दशा सूचक अव्यय

हाय !, राम राम ! , छिछि


                               ४- कुमाउंनी में अनुमोदक वोधक अव्यय

ह्साबाश! , होय, होय होय


                               ५- कुमाउंनी में तिरस्कार वोधक  अव्यय

छि: , चुप, हत्, बप्


                                      ६- कुमाउंनी में संबोधन वोधक अव्यय

ओ !, रे!, ल़ा, रे, ऊ 


   


सन्दर्भ




१- अबोध बंधु बहुगुणा , १९६० , गढ़वाली व्याकरण की रूप रेखा, गढ़वाल साहित्य मंडल , दिल्ली ( Structure of Garhwali Grammar)

२- बाल कृष्ण बाल , स्ट्रक्चर ऑफ़ नेपाली ग्रैमर , मदन पुरूस्कार, पुस्तकालय , नेपाल (Structure of Nepali Grammar)

३- डा. भवानी दत्त उप्रेती , १९७६, कुमाउंनी भाषा अध्ययन, कुमाउंनी समिति, इलाहाबाद (Study of Kumauni Language Grammar)

४- रजनी कुकरेती, २०१०, गढ़वाली भाषा का व्याकरण, विनसर पब्लिशिंग कं. देहरादून ( Grammar of Garhwali Language)

५- कन्हयालाल डंड़रियाल , गढ़वाली शब्दकोश, २०११-२०१२ , शैलवाणी साप्ताहिक, कोटद्वार, में लम्बी लेखमाला (Garhwali- Hindi Dcitionary)

६- अरविन्द पुरोहित , बीना बेंजवाल , २००७, गढ़वाली -हिंदी शब्दकोश , विनसर प्रकाशन, देहरादून (Garhwali hindi Dictionary )

७- श्री एम्'एस. मेहता (मेरा पहाड़ ) से बातचीत

८- श्रीमती हीरा देवी नयाल (पालूड़ी, बेलधार , अल्मोड़ा) , मुंबई से कुमाउंनी शब्दों के बारे में बातचीत

९- श्रीमती शकुंतला देवी , अछ्ब, पन्द्र-बीस क्षेत्र, , नेपाल, नेपाली भाषा सम्बन्धित पूछताछ

१० - भूपति ढकाल , १९८७ , नेपाली व्याकरण को संक्षिप्त दिग्दर्शन , रत्न पुस्तक , भण्डार, नेपाल (Briefs on Nepali Grammar)

११- कृष्ण प्रसाद पराजुली , १९८४, राम्रो रचना , मीठो नेपाली, सहयोगी प्रेस, नेपाल (Nepali Grammar)

१२- चन्द्र मोहन रतूड़ी , गढ़वाली कवितावली ( सं. तारा दत्त गैरोला, प्र. विश्वम्बर दत्त चंदोला) , १९३४, १९८९

Comparative Study of Kumauni Grammar , Garhwali Grammar and Nepali Grammar (Grammar of , Mid Himalayan Languages ) to be continued ........

. @ मध्य हिमालयी भाषा संरक्षण समिति

Bhishma Kukreti

Grammar of Kumauni language
Grammar of Garhwali Language
Grammar of Languages of Uttarakhand
Grammar of Nepali Language
Grammar of Mid Himalayan Languages

                                  मध्य हिमालयी कुमाउंनी , गढ़वाली एवं नेपाली भाषा-व्याकरण का तुलनात्मक अध्ययन भाग -23


Comparative Comparative Study of Grammar of Kumauni, Garhwali Grammar and Nepali Grammar ,Grammar of Mid Himalayan Languages-Part-23       


                                         सम्पादन : भीष्म कुकरेती

                         Edited by Bhishm kukreti


                                               गढवाली में अव्यय


                                                १- सम्बन्ध बोधक

चुले (अपेक्षा ), ऐथर, अग्वाड़ी, बिगर, सी , दगडे, तरौं, बाना, का, कु, कि, रा, रु, रि 


                                                         २- सम्मुचय बोधक

अ- संयोजक - अर, बि

ब-वियोजक- चा, निथर,

स- विरोध  दर्शक  - पर

द- परनाम दर्शक - यां/इलै

इ- कारण वाचक - किलैकि

फ- उदेश्य बाचक - ज्यान की

ज- संकेत बाचक- जु, त

ह- व्याख्या बाचक-   याने की, हैं कि ना

                                                                    ३- विस्मय  बोधक   

त्वा, द यार , चुछौ, यू: , हे राम दा,  हैं, ह्व़ा ,

                                                                   ४- अनुकारक  अव्यय

टळपळ  टळपळ  ; खल्तम; खीं-च्वी;   पुळपुळ पुळपुळ; सड़म , च्याँ                                                           


सन्दर्भ :


- अबोध बंधु बहुगुणा , १९६० , गढ़वाली व्याकरण की रूप रेखा, गढ़वाल साहित्य मंडल , दिल्ली ( Structure of Garhwali Grammar)
२- बाल कृष्ण बाल , स्ट्रक्चर ऑफ़ नेपाली ग्रैमर , मदन पुरूस्कार, पुस्तकालय , नेपाल (Structure of Nepali Grammar)

३- डा. भवानी दत्त उप्रेती , १९७६, कुमाउंनी भाषा अध्ययन, कुमाउंनी समिति, इलाहाबाद (Study of Kumauni Language Grammar)

४- रजनी कुकरेती, २०१०, गढ़वाली भाषा का व्याकरण, विनसर पब्लिशिंग कं. देहरादून ( Grammar of Garhwali Language)

५- कन्हयालाल डंड़रियाल , गढ़वाली शब्दकोश, २०११-२०१२ , शैलवाणी साप्ताहिक, कोटद्वार, में लम्बी लेखमाला (Garhwali- Hindi Dcitionary)

६- अरविन्द पुरोहित , बीना बेंजवाल , २००७, गढ़वाली -हिंदी शब्दकोश , विनसर प्रकाशन, देहरादून (Garhwali hindi Dictionary )

७- श्री एम्'एस. मेहता (मेरा पहाड़ ) से बातचीत

८- श्रीमती हीरा देवी नयाल (पालूड़ी, बेलधार , अल्मोड़ा) , मुंबई से कुमाउंनी शब्दों के बारे में बातचीत

९- श्रीमती शकुंतला देवी , अछ्ब, पन्द्र-बीस क्षेत्र, , नेपाल, नेपाली भाषा सम्बन्धित पूछताछ

१० - भूपति ढकाल , १९८७ , नेपाली व्याकरण को संक्षिप्त दिग्दर्शन , रत्न पुस्तक , भण्डार, नेपाल (Briefs on Nepali Grammar)

११- कृष्ण प्रसाद पराजुली , १९८४, राम्रो रचना , मीठो नेपाली, सहयोगी प्रेस, नेपाल (Nepali Grammar)

१२- चन्द्र मोहन रतूड़ी , गढ़वाली कवितावली ( सं. तारा दत्त गैरोला, प्र. विश्वम्बर दत्त चंदोला) , १९३४, १९८९

Comparative Study of Kumauni Grammar , Garhwali Grammar and Nepali Grammar (Grammar of , Mid Himalayan Languages ) to be continued ........

. @ मध्य हिमालयी भाषा संरक्षण समिति

Bhishma Kukreti

Grammar of Kumauni language
Grammar of Garhwali Language
Grammar of Languages of Uttarakhand
Grammar of Nepali Language
Grammar of Mid Himalayan Languages

                                            मध्य हिमालयी कुमाउंनी , गढ़वाली एवं नेपाली भाषा-व्याकरण का तुलनात्मक अध्ययन भाग -24



Comparative Comparative Study of Grammar of Kumauni, Garhwali Grammar and Nepali Grammar ,Grammar of Mid Himalayan Languages-Part-24



                                                                       सम्पादन : भीष्म कुकरेती
                                     

                                            Edited by Bhishm Kukreti



                                                                       नेपाली में अव्यय
                                                   

अनि, अथवा,कि, किन्तु, तर , यद्यपि, नकि, बा , परन्तु तैपनि  र, न .. न 

-----,

अधि, कि, भने, पछि,यदि

-----

                                            सम्बन्ध बोधक

अगाडि,  मा, सित

                                                           विस्मय  बोधक

अं, अहं  , ओहो, अबुई , लै छि, धतेरिका , अया




सन्दर्भ :



- अबोध बंधु बहुगुणा , १९६० , गढ़वाली व्याकरण की रूप रेखा, गढ़वाल साहित्य मंडल , दिल्ली ( Structure of Garhwali Grammar)
२- बाल कृष्ण बाल , स्ट्रक्चर ऑफ़ नेपाली ग्रैमर , मदन पुरूस्कार, पुस्तकालय , नेपाल (Structure of Nepali Grammar)

३- डा. भवानी दत्त उप्रेती , १९७६, कुमाउंनी भाषा अध्ययन, कुमाउंनी समिति, इलाहाबाद (Study of Kumauni Language Grammar)

४- रजनी कुकरेती, २०१०, गढ़वाली भाषा का व्याकरण, विनसर पब्लिशिंग कं. देहरादून ( Grammar of Garhwali Language)

५- कन्हयालाल डंड़रियाल , गढ़वाली शब्दकोश, २०११-२०१२ , शैलवाणी साप्ताहिक, कोटद्वार, में लम्बी लेखमाला (Garhwali- Hindi Dcitionary)

६- अरविन्द पुरोहित , बीना बेंजवाल , २००७, गढ़वाली -हिंदी शब्दकोश , विनसर प्रकाशन, देहरादून (Garhwali hindi Dictionary )

७- श्री एम्'एस. मेहता (मेरा पहाड़ ) से बातचीत

८- श्रीमती हीरा देवी नयाल (पालूड़ी, बेलधार , अल्मोड़ा) , मुंबई से कुमाउंनी शब्दों के बारे में बातचीत

९- श्रीमती शकुंतला देवी , अछ्ब, पन्द्र-बीस क्षेत्र, , नेपाल, नेपाली भाषा सम्बन्धित पूछताछ

१० - भूपति ढकाल , १९८७ , नेपाली व्याकरण को संक्षिप्त दिग्दर्शन , रत्न पुस्तक , भण्डार, नेपाल (Briefs on Nepali Grammar)

११- कृष्ण प्रसाद पराजुली , १९८४, राम्रो रचना , मीठो नेपाली, सहयोगी प्रेस, नेपाल (Nepali Grammar)

१२- चन्द्र मोहन रतूड़ी , गढ़वाली कवितावली ( सं. तारा दत्त गैरोला, प्र. विश्वम्बर दत्त चंदोला) , १९३४, १९८९

Comparative Study of Kumauni Grammar , Garhwali Grammar and Nepali Grammar (Grammar of , Mid Himalayan Languages ) to be continued ........

. @ मध्य हिमालयी भाषा संरक्षण समिति

Bhishma Kukreti

Grammar of Kumauni language
Grammar of Garhwali Language
Grammar of Languages of Uttarakhand
Grammar of Nepali Language
Grammar of Mid Himalayan Language

      मध्य हिमालयी कुमाउंनी , गढ़वाली एवं नेपाली भाषा-व्याकरण का तुलनात्मक अध्ययन भाग -२५

Comparative Comparative Study of Grammar of Kumauni, Garhwali Grammar and Nepali Grammar ,Grammar of Mid Himalayan Languages-Part-25   
   
                         सम्पादन : भीष्म कुकरेती                                   
                                                                 
                  Edited by Bhishm Kukreti
                                         
                                                                 कुमाउंनी में उपसर्ग
                     
                   उपसर्ग कुमाउंनी में संज्ञा व विशेषण में स्न्राचक का काम करते हैं
उपसर्ग -----------शब्द
अ------------------अथा, अपढ़ , अश्यानो 
अद्------------------अद्पाको
अन्-------------------अन्गिन्ति , अनपढ़
अप --------------------अपजशि   
औ ---------------------औगुणि
क-------------------------कपूत
कु--------------------------कुरूप, कुकरमि 
खर -------------------------खरदिमाग
न ---------------------------नहुनो 
नि ---------------------------निरोगी
दु--------------------------------- दुबलो
ना---------------------------------नालैक
बे------------------------------------बेहोश 
बौ -------------------------------------बौमुक्तो
बद--------------------------------------बदनाम
ल़ा----------------------------------------लापता
बिला-------------------------------------बिलाकशूर
खुश --------------------------------------खुशकिश्मत   
गैर ----------------------------------------गैरशरकारी
ल़ा (फारसी) -------------------------------लाचार
पौन -----------------------------------------पौनेदो
शवा -----------------------------------------शवादो 
शाढ़े -------------------------------------------शाढ़े तीन   
उन---------------------------------------------उनतीस   

सन्दर्भ :
- अबोध बंधु बहुगुणा , १९६० , गढ़वाली व्याकरण की रूप रेखा, गढ़वाल साहित्य मंडल , दिल्ली ( Structure of Garhwali Grammar)
२- बाल कृष्ण बाल , स्ट्रक्चर ऑफ़ नेपाली ग्रैमर , मदन पुरूस्कार, पुस्तकालय , नेपाल (Structure of Nepali Grammar)
३- डा. भवानी दत्त उप्रेती , १९७६, कुमाउंनी भाषा अध्ययन, कुमाउंनी समिति, इलाहाबाद (Study of Kumauni Language Grammar)
४- रजनी कुकरेती, २०१०, गढ़वाली भाषा का व्याकरण, विनसर पब्लिशिंग कं. देहरादून ( Grammar of Garhwali Language)
५- कन्हयालाल डंड़रियाल , गढ़वाली शब्दकोश, २०११-२०१२ , शैलवाणी साप्ताहिक, कोटद्वार, में लम्बी लेखमाला (Garhwali- Hindi Dcitionary)
६- अरविन्द पुरोहित , बीना बेंजवाल , २००७, गढ़वाली -हिंदी शब्दकोश , विनसर प्रकाशन, देहरादून (Garhwali hindi Dictionary )
७- श्री एम्'एस. मेहता (मेरा पहाड़ ) से बातचीत
८- श्रीमती हीरा देवी नयाल (पालूड़ी, बेलधार , अल्मोड़ा) , मुंबई से कुमाउंनी शब्दों के बारे में बातचीत
९- श्रीमती शकुंतला देवी , अछ्ब, पन्द्र-बीस क्षेत्र, , नेपाल, नेपाली भाषा सम्बन्धित पूछताछ
१० - भूपति ढकाल , १९८७ , नेपाली व्याकरण को संक्षिप्त दिग्दर्शन , रत्न पुस्तक , भण्डार, नेपाल (Briefs on Nepali Grammar)
११- कृष्ण प्रसाद पराजुली , १९८४, राम्रो रचना , मीठो नेपाली, सहयोगी प्रेस, नेपाल (Nepali Grammar)
१२- चन्द्र मोहन रतूड़ी , गढ़वाली कवितावली ( सं. तारा दत्त गैरोला, प्र. विश्वम्बर दत्त चंदोला) , १९३४, १९८९
Comparative Study of Kumauni Grammar , Garhwali Grammar and Nepali Grammar (Grammar of , Mid Himalayan Languages ) to be continued ........
. @ मध्य हिमालयी भाषा संरक्षण समिति

Bhishma Kukreti

Grammar of Kumauni language
Grammar of Garhwali Language
Grammar of Languages of Uttarakhand
Grammar of Nepali Language
Grammar of Mid Himalayan Languages

                     मध्य हिमालयी कुमाउंनी , गढ़वाली एवं नेपाली भाषा-व्याकरण का तुलनात्मक अध्ययन भाग -२६ [/colo     

         Comparative Comparative Study of Grammar of Kumauni, Garhwali Grammar and Nepali Grammar ,Grammar of Mid Himalayan Languages-Part-26   


                                                 सम्पादन : भीष्म कुकरेती

                              Edited by Bhishm Kukreti



                                                      गढ़वाली  में उपसर्ग


उपसर्ग -------------------------------------शब्द 

अ------------------------------------------ अजाण ,

अण----------------------------------------अणबुल्या , अणबिन्ग्या

अध् -----------------------------------------अध्पक्युं,

कु- -------------------------------------------कुसवोर्या

नि -------------------------------------------- निखाणी

चौ -------------------------------------------चौसिंग्या, चौमुख्या

बे -----------------------------------------बेबगत

दु ---------------------------------------- दुपाळी 

दुर-----------------------------------------दुरमति   

एक -------------------------------------एकहड्या

इक -------------------------------------इकसनी

क्या ----------------------------------क्याबुन्या -क्याकन्या 

भौं -----------------------------------भौकुछ

धौ -----------------------------------धौकरी

फुंड /फंड ---------------------------फंडफूक/फुंफूक   

पर-------------------------------------------परचेत

सु--------------------------------------------सुनिंद 



सन्दर्भ :


- अबोध बंधु बहुगुणा , १९६० , गढ़वाली व्याकरण की रूप रेखा, गढ़वाल साहित्य मंडल , दिल्ली ( Structure of Garhwali Grammar)
२- बाल कृष्ण बाल , स्ट्रक्चर ऑफ़ नेपाली ग्रैमर , मदन पुरूस्कार, पुस्तकालय , नेपाल (Structure of Nepali Grammar)

३- डा. भवानी दत्त उप्रेती , १९७६, कुमाउंनी भाषा अध्ययन, कुमाउंनी समिति, इलाहाबाद (Study of Kumauni Language Grammar)

४- रजनी कुकरेती, २०१०, गढ़वाली भाषा का व्याकरण, विनसर पब्लिशिंग कं. देहरादून ( Grammar of Garhwali Language)

५- कन्हयालाल डंड़रियाल , गढ़वाली शब्दकोश, २०११-२०१२ , शैलवाणी साप्ताहिक, कोटद्वार, में लम्बी लेखमाला (Garhwali- Hindi Dcitionary)

६- अरविन्द पुरोहित , बीना बेंजवाल , २००७, गढ़वाली -हिंदी शब्दकोश , विनसर प्रकाशन, देहरादून (Garhwali hindi Dictionary )

७- श्री एम्'एस. मेहता (मेरा पहाड़ ) से बातचीत

८- श्रीमती हीरा देवी नयाल (पालूड़ी, बेलधार , अल्मोड़ा) , मुंबई से कुमाउंनी शब्दों के बारे में बातचीत

९- श्रीमती शकुंतला देवी , अछ्ब, पन्द्र-बीस क्षेत्र, , नेपाल, नेपाली भाषा सम्बन्धित पूछताछ

१० - भूपति ढकाल , १९८७ , नेपाली व्याकरण को संक्षिप्त दिग्दर्शन , रत्न पुस्तक , भण्डार, नेपाल (Briefs on Nepali Grammar)

११- कृष्ण प्रसाद पराजुली , १९८४, राम्रो रचना , मीठो नेपाली, सहयोगी प्रेस, नेपाल (Nepali Grammar)

१२- चन्द्र मोहन रतूड़ी , गढ़वाली कवितावली ( सं. तारा दत्त गैरोला, प्र. विश्वम्बर दत्त चंदोला) , १९३४, १९८९

Comparative Study of Kumauni Grammar , Garhwali Grammar and Nepali Grammar (Grammar of , Mid Himalayan Languages ) to be continued ........

. @ मध्य हिमालयी भाषा संरक्षण समिति

Bhishma Kukreti

Grammar of Kumauni language
Grammar of Garhwali Language
Grammar of Languages of Uttarakhand
Grammar of Nepali Language
Grammar of Mid Himalayan Languages

                      मध्य हिमालयी कुमाउंनी , गढ़वाली एवं नेपाली भाषा-व्याकरण का तुलनात्मक अध्ययन भाग -27


Comparative Comparative Study of Grammar of Kumauni, Garhwali Grammar and Nepali Grammar ,Grammar of Mid Himalayan Languages-Part-27   


                                                                सम्पादन : भीष्म कुकरेती

                                 Edited by Bhishm Kukreti


                                                                नेपाली में उपसर्ग

बे ---------------------------बेकारी

निर्-------------------------निर्दोष

अन-------------------------अनपढ़   

हर ---------------------------हरघडी

ल़ा ---------------------------लापरवाह

सर -------------------------सरजिमिन



सन्दर्भ :


- अबोध बंधु बहुगुणा , १९६० , गढ़वाली व्याकरण की रूप रेखा, गढ़वाल साहित्य मंडल , दिल्ली ( Structure of Garhwali Grammar)
२- बाल कृष्ण बाल , स्ट्रक्चर ऑफ़ नेपाली ग्रैमर , मदन पुरूस्कार, पुस्तकालय , नेपाल (Structure of Nepali Grammar)

३- डा. भवानी दत्त उप्रेती , १९७६, कुमाउंनी भाषा अध्ययन, कुमाउंनी समिति, इलाहाबाद (Study of Kumauni Language Grammar)

४- रजनी कुकरेती, २०१०, गढ़वाली भाषा का व्याकरण, विनसर पब्लिशिंग कं. देहरादून ( Grammar of Garhwali Language)

५- कन्हयालाल डंड़रियाल , गढ़वाली शब्दकोश, २०११-२०१२ , शैलवाणी साप्ताहिक, कोटद्वार, में लम्बी लेखमाला (Garhwali- Hindi Dcitionary)

६- अरविन्द पुरोहित , बीना बेंजवाल , २००७, गढ़वाली -हिंदी शब्दकोश , विनसर प्रकाशन, देहरादून (Garhwali hindi Dictionary )

७- श्री एम्'एस. मेहता (मेरा पहाड़ ) से बातचीत

८- श्रीमती हीरा देवी नयाल (पालूड़ी, बेलधार , अल्मोड़ा) , मुंबई से कुमाउंनी शब्दों के बारे में बातचीत

९- श्रीमती शकुंतला देवी , अछ्ब, पन्द्र-बीस क्षेत्र, , नेपाल, नेपाली भाषा सम्बन्धित पूछताछ

१० - भूपति ढकाल , १९८७ , नेपाली व्याकरण को संक्षिप्त दिग्दर्शन , रत्न पुस्तक , भण्डार, नेपाल (Briefs on Nepali Grammar)

११- कृष्ण प्रसाद पराजुली , १९८४, राम्रो रचना , मीठो नेपाली, सहयोगी प्रेस, नेपाल (Nepali Grammar)

१२- चन्द्र मोहन रतूड़ी , गढ़वाली कवितावली ( सं. तारा दत्त गैरोला, प्र. विश्वम्बर दत्त चंदोला) , १९३४, १९८९


Comparative Study of Kumauni Grammar , Garhwali Grammar and Nepali Grammar (Grammar of , Mid Himalayan Languages ) to be continued ........

. @ मध्य हिमालयी भाषा संरक्षण समिति

Bhishma Kukreti

Grammar of Kumauni language
Grammar of Garhwali Language
Grammar of Languages of Uttarakhand
Grammar of Nepali Language
Grammar of Mid Himalayan Languages

                   मध्य हिमालयी कुमाउंनी , गढ़वाली एवं नेपाली भाषा-व्याकरण का तुलनात्मक अध्ययन भाग -28


Comparative Comparative Study of Grammar of Kumauni, Garhwali Grammar and Nepali Grammar ,Grammar of Mid Himalayan Languages-Part-28   


                                                                 सम्पादन : भीष्म कुकरेती

                                        Edited by Bhishm Kukreti


                                                                          कुमाउंनी में प्रत्यय
१- संज्ञा संरचक प्रत्यय

अ- स्वदेशी

ब- विदेशी

क- स्वदेशी संज्ञा संरचक प्रत्यय

आद् + अ आद

हांण  +आ = हाणा

श्यार + आ = श्यारा

चौथ = इ = चौथि

सफेद + इ = सफेदि

बीश = इ = बीशि

हंश + इ = हंशि

पौंच +इ = पौंचि 

झाड + उ = झाडु

परि =उ = परु

बुर = ऐ = बुरै

ढूंढ़ + ऐ = ढुंढऐ

ठंड +ऐ = ठनडै 

उखाल = ओ = उखालो

ताल = ओ = तालो

पार + ओ = पारो

गड़ +ओ = गड़ो

lekh + न +ओ = लेखनो

हिट + न + ओ= हिट्नो

पड़ + औ = पडौ

तल् + औ = तलौ

ढोल= क + इ = ढोलकि

ठंड + अक = ठंडक

ज - किसी रिश्ते का द्योतक - भतीजो/ भतिजि

ट- लिंग बोधक ---- रमटा 

बच् + अत = बचत

लग् +अन= लगन

सुहाग = अन = सुहागन

कल् + आट  =कल्लाट

नौर+ आट = नौराट

शल्ला + आड़ - इ  = शल्याडि

बर + आत=  बरात

कह + आन+_ इ = कहानि 

लु + आर = ल्वार

घास + आर + इ = घस्यरि

घास + आर + ओ = घस्यारो

निरबट  +आर + ओ = निब्टारो

भांग = आल = भंगाल

बोल + आव  + आ = बुलाला

शौर = आश =शौराश

कश + इण = इ = कशिणि

लुट + इया =लुट्या

हल + इया= हलिया 

बानर + इया = बनरिया

पील + इया =पीलिया

भितर + इया = भितरिया

टहल + उआ = टहलुआ

कट + उआ =कटुआ

कर + ऐठ + ओ =करेठो 

बज+ एड़ = बजेड़ 

कम +एड़ = कमेड़

बद +एत = बड़ेत

कोठो +अर +इ = कोठरि

मिल +आप = मिलाप

भर+ आन + ओ =भरानो

दयोरा +आन = द्यौरान

साल + आन +आ  = सालाना

घाणो +एल + घणेल

पंच + ऐत=पंचैत

चुकिलो +ऐन +इ =चुकिलैनि 

रख + एल = रखैल

खो + आल +आ = ख्वाला

गौ +आ; +ओ = ग्वालो

बाटो +उल +इ = बाटुलि

दाम + ओड़ +इ  दामडि

तिन + ओड + ओ =तिनोड़ो 

हाथ = औड़ ओ  =हथौड़ो

शिर +औण + ओ  =शिरौणो 

कट + औट + इ=कटौति

बिछ +ऑन + ओ = बिछौनो

आदिमि+ ऑल + इ = आद्म्यौलि   

धींग + ऑल = इ = धिंगयौलि   

भेट + ऑल + इ = भेटौलि   

बड़ +अप्पन = बडप्पन

बन + आवट =  बनावट

गरम + आहट =  गरमाहट

शौ+कड़ +ओ = शैकड़ो 

गो + ठ =गोठ

बस + ति =बस्ति

शाड़ +न +ओ =शाड़नो

शत +ल़ा = शल्ला

पिछ = वाड़ + ओ =   पिछ्वाड़ो

खिल + वाड़ =खिलवाड़

ब- विदेशी प्रत्यय

बाग़ +इचा =बगिचा 

जान + कार =जानकार

गम +खोर =गमखोर

इसी तरह के शब्दों में प्रत्यय हैं - कुल्लिगिरी , तबलची, हरामजादा  आदि

स्वतंत्र प्रत्यय

छाप = खान +ओ = छापोखानो और इसी तरह - बीड़ीबाज, उमेदवार , रन्ग्शाज आदि

कुछ स्वदेसी प्रत्यय इस प्रकार हैं

बुड +काल = बुड्याकाल 

मल + कोट =मलकोट

नान + तिन  =नानतिन

चु+ दान+ इ =चुदानि 

खोल + देलि  =खोल्देलि

तैल + फाट =तैलफाट

माह + वार +इ = माहवारि

तलि+ शार +इ = तलिशारि

घर +वाल + इ =घर्वालि

घर +वाल +ओ =घरवालो

पी +हर = पीहर

हनों +हार = होनहार



सन्दर्भ :

- अबोध बंधु बहुगुणा , १९६० , गढ़वाली व्याकरण की रूप रेखा, गढ़वाल साहित्य मंडल , दिल्ली ( Structure of Garhwali Grammar)
२- बाल कृष्ण बाल , स्ट्रक्चर ऑफ़ नेपाली ग्रैमर , मदन पुरूस्कार, पुस्तकालय , नेपाल (Structure of Nepali Grammar)

३- डा. भवानी दत्त उप्रेती , १९७६, कुमाउंनी भाषा अध्ययन, कुमाउंनी समिति, इलाहाबाद (Study of Kumauni Language Grammar)

४- रजनी कुकरेती, २०१०, गढ़वाली भाषा का व्याकरण, विनसर पब्लिशिंग कं. देहरादून ( Grammar of Garhwali Language)

५- कन्हयालाल डंड़रियाल , गढ़वाली शब्दकोश, २०११-२०१२ , शैलवाणी साप्ताहिक, कोटद्वार, में लम्बी लेखमाला (Garhwali- Hindi Dcitionary)

६- अरविन्द पुरोहित , बीना बेंजवाल , २००७, गढ़वाली -हिंदी शब्दकोश , विनसर प्रकाशन, देहरादून (Garhwali hindi Dictionary )

७- श्री एम्'एस. मेहता (मेरा पहाड़ ) से बातचीत

८- श्रीमती हीरा देवी नयाल (पालूड़ी, बेलधार , अल्मोड़ा) , मुंबई से कुमाउंनी शब्दों के बारे में बातचीत

९- श्रीमती शकुंतला देवी , अछ्ब, पन्द्र-बीस क्षेत्र, , नेपाल, नेपाली भाषा सम्बन्धित पूछताछ

१० - भूपति ढकाल , १९८७ , नेपाली व्याकरण को संक्षिप्त दिग्दर्शन , रत्न पुस्तक , भण्डार, नेपाल (Briefs on Nepali Grammar)

११- कृष्ण प्रसाद पराजुली , १९८४, राम्रो रचना , मीठो नेपाली, सहयोगी प्रेस, नेपाल (Nepali Grammar)

१२- चन्द्र मोहन रतूड़ी , गढ़वाली कवितावली ( सं. तारा दत्त गैरोला, प्र. विश्वम्बर दत्त चंदोला) , १९३४, १९८९



Comparative Study of Kumauni Grammar , Garhwali Grammar and Nepali Grammar (Grammar of , Mid Himalayan Languages ) to be continued ........

. @ मध्य हिमालयी भाषा संरक्षण समिति

Bhishma Kukreti

Grammar of Kumauni language
Grammar of Garhwali Language
Grammar of Languages of Uttarakhand
Grammar of Nepali Language
Grammar of Mid Himalayan Languages

                                मध्य हिमालयी कुमाउंनी , गढ़वाली एवं नेपाली भाषा-व्याकरण का तुलनात्मक अध्ययन भाग -28

               Comparative Comparative Study of Grammar of Kumauni, Garhwali Grammar and Nepali Grammar ,Grammar of Mid Himalayan Languages-Part-28


                                                सम्पादन : भीष्म कुकरेती


                          Edited by Bhishm Kukreti

                                                   
                                                  गढवाली में प्रत्यय
 

अबोध बंधु बहुगुणा ने गढ़वाली भाषा में दो प्रकार के प्रत्ययों की विवेचना की है- १-कृत प्रत्यय और २- तद्धित प्रत्यय.

  जब कि रजनी कुकरेती ने  तीन प्रकार के प्रत्ययों की विवेचना की है- १-क्रिया प्रत्यय २- कृत प्रत्यय व ३-तद्धित प्रत्यय , . व्याकरणीय  दृष्टि व सही प्रयोग की दृष्टि से रजनी की विवेचना तर्क संगत है

                                                     १- क्रिया प्रत्यय

धातु में जब प्रत्यय लगते हैं तो क्रिया बज जाय उसे क्रिया प्रत्यय खते हैं

आणु  -- खाणु

आणि - कहानी

आन्दु -- खांदु

अन्दन - खान्दन

ऐगि  -  खैगि 

एगेन - खैगेन

                                                    कृत प्रत्यय

जब शब्द कोई संज्ञा , विशेषण या क्रिया विशेषण बनाते है तो वे शब्द कृत प्रत्यय कहलाते हैं

वळु, वळा/ वळी    --खाणवळु, खाणवळा, घटवळी

अन्दरू/अन्दरा  - खन्दरु/खंदरा 

आलु/ऐलु - झगडालू/झगडैलु /बिगडैलु 

सार  - मिलनसार

एकी- पकी

दिदां - देदिदां

तैं - जैकितैं

गिरि - पटवरिगिरि

कुछ शब्द भाववाचक संज्ञा बनाते है जैसे

चढ़न से  चढ़े   (ढ़ +ऐ)

मुतण से मुताड़   

गाण से गवय्या

रुण से रुताडु

जग्वळण से जग्वाळ

, हुणमांग, बरज़ात  आदि

                                              तद्धित प्रत्यय

वळु - घौरवळु

अरु -  म्यारु

गुणु  -दुगुणु

अङ्गत - पंगत 

या - दुघर्या

अणि - सलाणि

याण - सड़याण

दां - तेरिदां

 







सन्दर्भ :

- अबोध बंधु बहुगुणा , १९६० , गढ़वाली व्याकरण की रूप रेखा, गढ़वाल साहित्य मंडल , दिल्ली ( Structure of Garhwali Grammar)
२- बाल कृष्ण बाल , स्ट्रक्चर ऑफ़ नेपाली ग्रैमर , मदन पुरूस्कार, पुस्तकालय , नेपाल (Structure of Nepali Grammar)

३- डा. भवानी दत्त उप्रेती , १९७६, कुमाउंनी भाषा अध्ययन, कुमाउंनी समिति, इलाहाबाद (Study of Kumauni Language Grammar)

४- रजनी कुकरेती, २०१०, गढ़वाली भाषा का व्याकरण, विनसर पब्लिशिंग कं. देहरादून ( Grammar of Garhwali Language)

५- कन्हयालाल डंड़रियाल , गढ़वाली शब्दकोश, २०११-२०१२ , शैलवाणी साप्ताहिक, कोटद्वार, में लम्बी लेखमाला (Garhwali- Hindi Dcitionary)

६- अरविन्द पुरोहित , बीना बेंजवाल , २००७, गढ़वाली -हिंदी शब्दकोश , विनसर प्रकाशन, देहरादून (Garhwali hindi Dictionary )

७- श्री एम्'एस. मेहता (मेरा पहाड़ ) से बातचीत

८- श्रीमती हीरा देवी नयाल (पालूड़ी, बेलधार , अल्मोड़ा) , मुंबई से कुमाउंनी शब्दों के बारे में बातचीत

९- श्रीमती शकुंतला देवी , अछ्ब, पन्द्र-बीस क्षेत्र, , नेपाल, नेपाली भाषा सम्बन्धित पूछताछ

१० - भूपति ढकाल , १९८७ , नेपाली व्याकरण को संक्षिप्त दिग्दर्शन , रत्न पुस्तक , भण्डार, नेपाल (Briefs on Nepali Grammar)

११- कृष्ण प्रसाद पराजुली , १९८४, राम्रो रचना , मीठो नेपाली, सहयोगी प्रेस, नेपाल (Nepali Grammar)

१२- चन्द्र मोहन रतूड़ी , गढ़वाली कवितावली ( सं. तारा दत्त गैरोला, प्र. विश्वम्बर दत्त चंदोला) , १९३४, १९८९



Comparative Study of Kumauni Grammar , Garhwali Grammar and Nepali Grammar (Grammar of , Mid Himalayan Languages ) to be continued ........

. @ मध्य हिमालयी भाषा संरक्षण समिति