• Welcome to MeraPahad Community Of Uttarakhand Lovers.
 

Articles By Bhisma Kukreti - श्री भीष्म कुकरेती जी के लेख

Started by एम.एस. मेहता /M S Mehta 9910532720, July 26, 2009, 12:54:53 PM

Bhishma Kukreti

Journalists born in Uttarakhand
              Manish Bhatt: Making Journalism the way for Bliss

                 Bhishm Kukreti

           When this writer got chance to talk with Manish Bhatt, Bhatt told me that journalism is a way of getting bliss for Manish.
   Manish was born in Koteshwar, Shrinagar, and Garhwal in 1981.
After graduation from SHNB Garhwal University, Bhatt completed diploma in Mass Communication from Garhwal University.
  After completing the course on Mass Communication, Bhatt joined Times of India Delhi for rigorous training, where Manish Bhatt came to know the practical aspects of journalism.
  Manish worked in Amara Ujala , Hariyan for quite some time.
Presently, Manish  is working as senior reporter with Dainik Hindustan (Dehradun)

Copyright @ Bhishm Kukreti

Bhishma Kukreti

Journalists born in Uttarakhand
                               Deepak Benjwal  : Making Journalism for Raising Voice of People

                           Bhishm Kukreti

               Deepak Benjwal wanted (or his father?) wanted to become Doctor and for that he took Biology from first year of ISc . However, Benjwal became journalist not by joining any mass communication school but by his interest in the interest of people surrounding him.
          Born in Benji, (Talla Nagpur, Rudraprayag) in 1985 completed his graduation (B.Sc.) from DBS PG College a famous college of Dehradun. He passed MA in history from Garhwal University.
  When Deepak Benjwal was in Augustmuni, he used to post letters on daily basis to Amar Ujala a Hindi daily for Pathak Nama (readers views) and Dainik Jagaran.  Amar Ujala published letter of Deepak Benjwal on daily basis for one year in Patakh Nama column due to the insight of people in the subject of Deepak.
   One day, there was call from Dainik Amar Ujala to join the daily as reporter. Till now, Deepak is reporter of Amar Ujala.
  Deepak Benjwal raises the voice of people in the said newspaper. Deepak resides in Augustmuni .
His contact address is dipiubenjwal@gmail.com

Copyright@ Bhishm Kukreti

Bhishma Kukreti

Journalists born in Uttarakhand
              Ansuya Prasad Maithani  : Journalism  for Social Causes

                                                   Bhishm Kukreti

         People of Singtali to Rishikesh region of Tihri , Dhangu area and Udaypur Patti area of Neelkanth Mahadev  of  Pauri Garhwal call   Ansuya Prasad Maithani  as Vaidraj ji  . Journalism is a medium for Ansuya Prasad Maithani to make people aware about social causes and making politicians becoming sensitive about hardship of people.
            Born in 1936 in village Jhaid of Talla Dhangu of Pauri Garhwal, Ansuya Prasad maithani is holder of Vidya kala Nidhi and Sahityalankar degrees. Maithani worked in shiva nand Ashram and is also a founder of production house of Ayurvaidik Pharmecy , Shiva nand Ashram, Tihri Garhwal.
   Ansuya Prasad posts the news about the people's concerned subject to various regional and national newspapers.
  For many years, Ansuya Prasad Maithani was president of Patrkar parishad rishikesh and members used to appreciate his concerns for the association.

Copyright@ Bhishm Kukreti
         

Bhishma Kukreti

Journalists Born in Uttarakhand
                        Nanda Datt  Barthwal : Taking Rural news to National Level

                              Bhishm Kukreti
               
            Nanda Datt Barthwal had been a respectful teacher of Malla Dhangu and Talla Dhangu area of Pauri Garhwal.
            Nanda Datt Barthwal was born in 1938 in a village Bareth, Malla dhangu, pauri Garhwal. Barthwal is a retired teacher. Governor of Uttar Pradesh honored Nanda Datt Barthwal for his teaching ability in 1981.   Nanda datt Barthwal now spends his  life as journalists who provides news to newspapers as Amar Ujala, Dainik Jagran and many more.
  Nanda Datt Barthwal is a sensitive journalist who finds journalism for taking rural news at the national level.
Nanda Datt Barthwal had been an active member of Uttar Pradesh Gramin Patrkar Sangh. Barthwal had been the president of Pauri Garhwal Gramin Patrkar Sangh too. 

Copyright@ Bhishm Kukreti

Bhishma Kukreti

It's not kidding
                               
                                             Kick On The Ass or Pat On The Ass?


                                                   Bhishm Kukreti

                   
                    Yesterday, I happened to be with my friend lives in sky-touching- tower in south Mumbai. His daughter in law is one month pregnant and there was army of doctors, psychiatrics, yoga instructors, astrologers and couple of Jhad-Tadwale for day-today counseling and arranging future counseling for the child in the womb. 
             . In old age counseling the child when he/she was in womb was simple in hills . The Sas (mother in law)  would abuse the daughter in law taking care that all abused are directed to Mayka (parents of daughter in law) as Mwaral tyra mait kaunk, Keed podal woonk geri ma jaun  tu janmi' etc.  By this counseling methodology, the child would know all types of abuses before he opens eyes in this world.
            At present, rich people arrange different music, different books, and different video films for the pregnant woman that would be child get the desired characteristics.
           Definitely, Arjun of Mahabharata was fully aware of counseling art for the child in the womb. That is why he told the technique of opening 'Chakravyuha' a battle strategy learnt from guru Dronacharya to his pregnant wife Subhadra. That is why Arjun's son Abhimanyu was aware about Chakrvyuha.
                Father of great sage and psychologist Astavakra was like my or your grandmother. When Astavakra was in the womb, his father was chanting Vaidik Samhita. Astavakra found the mistakes in the chanting of his father and advised his father to correct the words of Vedas. Father of Astavakra became angry and cursed his child (who was in womb) to be deformed. The people of my age will agree that our every elder was like father of Astavakra as we have been listening abusive, cursing or bad words from our elders from the day one when we became competent to know language of our elders. We children used to listen words from our elders like – khad dhural twe tain (let we burry you), Dandi sajyali teri, ja tadam lagi ja abbi, Jakh jaili takhan ghaur ni ai (all are cursing for instant death), ni honi hwen teri, padhan jog ni hwe tu (all are cursing for bad future) etc. There are father of Astavakra in all societies at all times to curs the children for counseling them.
               There are stories about teachers counseling the princes in Nababi era. If the Kunvar sab or prince did answer the wrong answer of question asked by the teacher, the teacher would beat the poorest classmate of the prince. The quality and quantity of beating the poor classmate of prince by the teacher depended upon the quality of mistake indulged by the prince.
         In our days, there were no scientific instruments for counseling the children. However, we Garhwali were always wise to use the local innovative ideas and local resources. Our teachers and elders used folk-counseling- methods as slapping, striking, dashing, flogging, flipping,  pulling ear leave, different types of punching, pinching, kicking on the ass and different types of wood to beat the children. There were other counseling agents as Murga banan, standing on the sun etc.   
           Counseling from teacher's side and parent side was common from both sides. If teacher complained about child not taking interest in tutorials, the parents used to abuse the child and beat by available folk counseling instruments before the teacher that teacher would notice that father is very serious about child education. If father goes to teacher that his son is not serious about tutorials the teacher would beat child before the parents showing that he (teacher) is a serious teacher.
     Though, there have been tens of books and hundreds of articles after Douglas McGregor published theory X and theory Y for counseling, the psychologists are inconclusive that whether Kick On The Ass (KITA/X) or Pat On The Ass (POTA/Y) theory is best for counseling. 


Garhwali Satire, Kumauni Satire, Satire from Uttarakhand and Himalayan Satire to be continued in next page.....
@ Copyright@ Bhishm Kukreti 

Bhishma Kukreti

                         Double Entendre in Poems of Virendra Panwar
                                       
                                Bhishm Kukreti
 

                   Double entendre or adianoeta is a spoken or written phrase which could be understood two ways. The first meaning of double entendre is simple and second meaning is often with ironic meaning.
  Using double meaning in poems is not exception to Garhwali but is also found in most of languages all over the world.
   Geoffrey Chaucer's 'The Canterbury Tales', Sir Thomas More's 'Utopia', Percy Shelly's 'Ozymandais', Homer's 'Odyssey', are classic examples where poets used many  double entendres.
The following poem by Percy Shelly is fine example of double entendre:
My name is Ozymandais, king of kings
Look on my works ye Mighty and despair.
Percy has been successful to use word 'despair' for simple meaning and ironic meaning too.
    In his book Nineteenth century French Poetry, Christopher Prendergast (1990) details about double entendres used by famous French poet Laforgue.  The founder of 'Dadaism' Tristan Tzara also used double entendres in his work.
            In Copla a Spanish poetic form, there are verses with double entendre phrases. Andrew P. Debicki (Spanish Poetry of Twentieth century, 1995) informs the readers that the title of a poem 'Meriendo algunas tardes (I snack some afternoon)' is having double meaning. Cecile West Settle and Sylvia Shemo (Contemporary Spanish Poetry, 2005) provide examples of poetries of Rossetti for his using phrases in his (Spanish) poems. 
      A.T.Hatto (Essays on Medieval German and Other Poetry, 2011) provides examples of words  ''mein' and 'spiegel' conveying double meaning in song of thirteenth century German folk poet Von Stamhein.
    Zong-qi Cai (How to Read Chinese Poetry, 2008) offers many examples of phrases of double meaning in Chinese poems. Providing an example of double meaning, Zong-qi Cai states that   Du fu's exploitation of the double entendre of ' fenghuo'  is irrefutable.
   Yumiko Hulvey (Female Waka Poets: Love Poetry in the Kokinshu, 2006) provides a couple of examples where the Japanese women poets used phrases of double meaning in the poems as the word 'aki' meaning autumn, to tire or 'to be satiated'.
    Usually, the poets use double meaning words for creating irony in modern Garhwali verses. Lalit Keshwan is very famous for his uses of double entendre in his satirical and humorous poems.   Virendra Panwar a prolific Garhwali poet has used double entendre in many poems as 'Chunu','Katari-Katari', 'Jameen', 'Bas', Gaula-Gaula'
चूनू

हमारा गौंकि
टुटण्या स्कूल पर
अच्काल
'चूनू' लगणु छ
अर्
सदानी कि तरौं
'चूनू'
परदानजि लगौणा छन्


In 'chunu' poem, the meaning of 'Chunu' is simply 'lime' and another meaning of 'Chunu' is to use corrupt method .to make loss


'जमीन'

वैन् बोली
भैजिन
देश मा
'जमीन' ल्हियालि
मेरा गिच्चा बटी छुट्ग्या
वून
अपणी ' जमीन' किलै छोडि


In the verse 'Jameen' the meaning of Jameen is a land, a home land or fundamentals of life
The poems are realistic and having a sharp satire on the culprits or on the people.
These poems by Virendra Panwar are the best example of using double entendre or adianoeta for creating satirical or humorous poems.

Reference: Virendra Panwar, 2004, In ma Kankwek An Vasant, pp 93-94, Dhad Prakashan , Dehradun

copyright@ Bhishm Kukreti



   

Bhishma Kukreti



गढवाळीs नवाड़ी/ युवा गिताड़ (कवि)   महेन्द्र सिंह राणा 'आजाद' दगड भीष्म कुकरेतीs लिखाभेंट



भीष्म कुकरेती : आप कविता क्षेत्र मा किलै आइन ?
       सिमन्या भीष्म कुकरेती जी !!!!!!!
        कविता लिखण मिते भलु लग्दु अर गढ़वाली कुछ ज्यादा ही पसन्द चा किले की
यख का लोग आज अपनी प्यारी बोली गढ़वाली ते भुलणा लगया छ अर ये ते बच्चयाण
मा भी दिलचस्पी नि रखदा। अपनी बात रखणु ते कविता सबसे भलु माध्यम लग्दु।


भीष्म कुकरेती: आपकी कविता पर कौं कौं कवियुं प्रभाव च ?
       प्रभाव त के भी कवियों को नि छ पर संयोगवश केंगी शैली भली लगी होलु त
मैन जरूर प्रयोग करी हवोलु।


भीष्म कुकरेती : आपका लेखन मा भौतिक वातावरण याने लिखनो टेबल, खुर्सी,
पेन, इकुलास, आदि को कथगा महत्व च ?
       म्यारा लेखन मा त सबसे पेली शब्द को महत्व छ तब जै के कलम, कागज अर इकुलास।


भीष्म कुकरेती: आप पेन से लिख्दान या पेन्सिल से या कम्पुटर मा ? कन टाइप
का कागज़ आप तैं सूट करदन मतबल कनु कागज आप तैं कविता लिखण मा माफिक
आन्दन?
       मी लिखनु का वास्ता जब भी जु मिली वे कु प्रयोग करदु। क्वी भी कागज हो
बस साफ हूण चेंदी मतलब की वें मा लिखनु का वास्ता जगह हूण चेंदी।


भीष्म कुकरेती: जब आप अपण डेस्क या टेबले से दूर रौंदा अर क्वी विषय
दिमाग मा ऐ जाओ त क्या आप क्वी नॉट बुक दगड मा रखदां ?
       जी हाँ जरूर मी जब भी लंबा टूर पे जान्दु त अपणा दगड़ नोट बुक रखदू। वनी
अपणा बटुवा मा कोरु कागज भी हमेशा रखदू।


भीष्म कुकरेती: माना की कैबरी आप का दिमाग मा क्वी खास विचार ऐ जवान अर
वै बगत आप उन विचारूं तैं लेखी नि सकद्वां त आप पर क्या बितदी ? अर फिर
क्या करदा ?
       बड़ी बुरी बितदी जी वे बकत मी अपणा बिचारो ते मन मा लिख लेन्दु। वनी त
अब  मोबाइल ज़्यादातर साथ रेन्दु अर मी वे मा ही लिख लेन्दु।


भीष्म कुकरेती: आप अपण कविता तैं कथगा दें रिवीज करदां ?
       मी अपनी कविताओ ते जब तक मन मा छपछपी नि पोड़ी तब तक रिवीज करदु।


भीष्म कुकरेती: क्या कबि आपन कविता वर्कशॉप क बारा मा बि स्वाच? नई
छिंवाळ तैं गढवाळी कविता गढ़णो को प्रासिक्ष्ण बारा मा क्या हूण चएंद /
आपन कविता गढ़णो बान क्वी औपचारिक (formal) प्रशिक्षण ल़े च ?
       जी कविता वर्कशाप का बारा मा कभी नि स्वाच। जी कविता गढ़नों का बान क्वी
प्रशिक्षण भी नि ल्याई छ।


भीष्म कुकरेती: हिंदी साहित्यिक आलोचना से आप की कवितौं या कवित्व पर
क्या प्रभौ च . क्वी उदहारण ?
       जी हिन्दी साहित्य जगत की मिते ज्यादा अनुभव छ अर अभी तक क्वी उदहारण भी नि च।


भीष्म कुकरेती: आप का कवित्व जीवन मा रचनात्मक सुखो बि आई होलो त वै
रचनात्मक सुखा तैं ख़तम करणों आपन क्या कौर ?
       जी अभी त शुरुवात कनू च। कुछ पेली लिखी च पर वुं डाइरी तक ही सीमित रे
अर अब मी अपनी कविता ते लुगों का सामनी रख्णो च।


भीष्म कुकरेती: कविता घड़याण मा, गंठयाण मा , रिवाइज करण मा इकुलास की
जरुरत आप तैं कथगा हूंद ?
       जी इकुलास की जरूरत मीते कलम की बराबर हुंद।


भीष्म कुकरेती: इकुलास मा जाण या इकुलासी मनोगति से आपक पारिवारिक जीवन
या सामाजिक जीवन पर क्या फ़रक पोडद ? इकुलासी मनोगति से आपक काम
(कार्यालय ) पर कथगा फ़रक पोडद
       वक्त-वक्त पे निर्भर च।


भीष्म कुकरेती: कबि इन हूंद आप एक कविता क बान क्वी पंगती लिख्दां पं फिर
वो पंगती वीं कविता मा प्रयोग नि करदा त फिर वूं पंगत्यूं क्या कर्द्वां
?
       जी मी उनु पंक्तियो ते संभाली के द्धोर द्यून अर उनु पंक्तियो पे नयी
कविता भी बणी जान्दी।


भीष्म कुकरेती: जब कबि आप सीण इ वाळ हवेल्या या सियाँ रैल्या अर चट चटाक
से क्वी कविता लैन/विषय आदि मन मा ऐ जाओ त क्या करदवां ?
       जी मी भी चटाक से उठि के जु कुछ मन मा चलनू रोन्दु वे ते पूरी करदन
निंद भी त्बी जै के आन्दी।


भीष्म कुकरेती: आप को को शब्दकोश अपण दगड रख्दां ?
       जी शब्दकोश त मी अपणा दगड़ नि रखदू।


भीष्म कुकरेती: हिंदी आलोचना तैं क्या बराबर बांचणा रौंदवां ?
       जी कभी-कभार ही बकत कम ही मिल्दु।


भीष्म कुकरेती: गढवाळी समालोचना से बि आपको कवित्व पर फ़रक पोडद ?
       अभी तक त इनी नि होई अर अगिना क्या होलु वे का बारा मा मी कुछ बोल नि सकदु।


भीष्म कुकरेती : भारत मा गैर हिंदी भाषाओं वर्तमान काव्य की जानकारी बान
आप क्या करदवां ? या, आप यां से बेफिक्र रौंदवां
       जी बेफिक्र ही रोन्दु।


भीष्म कुकरेती : अंग्रेजी मा वर्तमान काव्य की जानकारी बान क्या करदवां आप?
       जी अँग्रेजी मा ज्यादा रुचि नि रे।
भीष्म कुकरेती: भैर देसूं गैर अंगरेजी क वर्तमान साहित्य की जानकारी क
बान क्या करदवां ?
       अपना देश की साहित्य जानकारी का बारा मा लगया च अभी जतिगा वक्त मिल्दु
वे मा यू काम भी पुरू नि होण्दु।
भीष्म कुकरेती : आप हिंदी, अंग्रेजी, या हौरी भाषाओं क क्वा क्वा कविता ,
कथा तैं गढवाली मा अनुवाद करण चैल्या ?
       जी कभी मीते यू शोभाग्य मिललु त जरूर करलु।
भीष्म कुकरेती: आपन बचपन मा को को वाद्य यंत्र बजैन ?
       जी वाद्य यंत्र त नि बजे पर हारमोनियम ब्जौन की काफी इच्छा च।

                   धन्यवाद जी !!!

              महेन्द्र सिंह राणा 'आजाद'

www.garhwalikavita.blogspot.com


Copyright@ Bhishm Kukreti

Bhishma Kukreti

                        मध्य हिमालयी  कुमाउंनी , गढ़वाली एवं नेपाली भाषा-व्याकरण का तुलानाम्त्क अध्ययन
                   (Comparative Study of Grammar of Kumauni, Garhwali and Nepali, Mid Himalayan Languages )





                                                                         भीष्म कुकरेती



                                     Edited by : Bhishm Kukreti





(इस लेखमाला का उद्देश्य मध्य हिमालयी कुमाउंनी,  गढ़वाळी एवम नेपाली भाषाओँ के व्याकरण का शास्त्रीय पद्धति कृत अध्ययन नही है अपितु परदेश में बसे नेपालियों, कुमॉनियों व गढ़वालियों में अपनी भाषा के संरक्षण हेतु प्रेरित करना अधिक है. मैंने व्याकरण या व्याकरणीय शास्त्र का कक्षा बारहवीं तक को छोड़ कभी कोई औपचारिक शिक्षा ग्रहण नही की ना ही मेरा यह विषय/क्षेत्र रहा है. अत: यदि मेरे अध्ययन में शास्त्रीय त्रुटी मिले तो मुझे सूचित कर दीजियेगा जिससे मै उन त्रुटियों को समुचित ढंग से सुधार कर लूँगा. वास्तव में मैंने इस लेखमाला को अंग्रेजी में शुरू किया था किन्तु फिर अधिसंख्य पाठकों की दृष्टि से मुझे हिंदी में ही इस लेखमाला को लिखने का निश्चय करना पड़ा . आशा है यह लघु कदम मेरे उद्देश्य पूर्ति हेतु एक पहल माना जायेगा. मध्य हिमालय की सभी भाषाएँ ध्वन्यात्म्क हैं और कम्प्यूटर में प्रत्येक भाषा की विशिष्ठ लिपि न होने से कहीं कहीं सही अक्षर लिखने की दिक्कत अवश्य आती है किन्तु हम कुमाउनी, गढवालियों व नेपालियों को इस परेशानी को दूसरे ढंग से सुलझानी होगी ना की फोकट की विद्वतापूर्ण बात कर नई लिपि बनाने पर फोकटिया बहस करनी चाहिए. ---- भीष्म कुकरेती )





                                                     मध्य हिमालयी कुमाउंनी  , गढ़वाली एवं नेपाली भाषा-व्याकरण का तुलानाम्त्क अध्ययन भाग -2

       

                                           (Comparative Study of Grammar of Kumauni, Garhwali and Nepali, Mid Himalayan Languages-Part-2 )   

                                 

                                                                             संज्ञा

                           
              अबोध बंधु बहुगुणा अनुसार संज्ञा उस विकारी शब्द को कहते हैं जिससे नाम का बोध हो.    श्रीमती रजनी कुकरेती ने संज्ञा की परिभाषा देते लिखा कि  किसी व्यक्ति , वस्तु , स्थान तथा भाव के नाम को संज्ञा कहते हैं जैसे ब्याला, थाळी, बजार, भलै  आदि. वहीं डा भवानी दत्त उप्रेती ने संज्ञा की परिभाषा न देकर लिखा की संज्ञा से तात्पर्य संज्ञाएँ तथा संज्ञावत् प्रयुक्त होने वाले कृदंत रूपों से है. 

                                                           

                                                                                    कुमाउंनी भाषा में संज्ञा रूप
                 

                  डा भवानी दत्त ने लिखा है कि संज्ञा रूप-सारणी में संज्ञा मूल  अथवा संज्ञा व्युत्पन्न प्रतिपादकों के पश्चात् लिंग, वचन, तथा कारक के अनुसार कुमाऊंनी भाषा में प्रत्यय जुड़ते हैं

डा भवानी  दत्त  उप्रेती ने लिखा कि अधिकाँश पुल्लिंग संज्ञा व्युत्पन्न प्रातिपदिक ओकारांत और स्त्रीलिंग संज्ञा व्युत्पन्न प्रातिपदिक  इकारांत हैं . इस तरह पाते हैं कि कुमाउंनी भाषा में ओकारांत संज्ञाएँ सभी पुल्लिंग हैं. और कुमाउंनी में ओकारांत के साथ साथ अपवाद छोड़कर औकारान्त, उकारांत , तथा एकारान्त संज्ञाएं  भी अधिकतर पुल्लिंग होती हैं. यद्यपि संख्या न्यूनतम  है किन्तु कुमाउंनी भाषा में कुछ इकारांत संज्ञाएँ भी पुल्लिंग होती  हैं.  कुमाउंनी भाषा में लिंग दृष्टि से अकारांत, व्यंजनान्त,  ऐकारांत और ऐंकारांत  संज्ञाएँ पुल्लिंग व स्त्रीलिंग दोनों प्रकार कि पाई जाती हैं .

                                                                        व्यंजनान्त संज्ञाएँ   



  पुल्लिंग - वन्, घाम्  , पात् 

स्त्रीलिंग   - बात्, ठार, खाट



                                     स्वरांत  संज्ञाएँ   



                             पुल्लिंग                                   स्त्रीलिंग

आकारांत                           कतुवा                                 माला, इजा

इकारांत                              आदिमि, पानि                       छाति, बानि

उकारांत                               गोरु , आरू                        ---

एकारांत                                दुबे                                   ज्वे

ऐंकारांत                              दै                                    मैं 

ऐकारांत                             भैं                                   शै

ओकारांत                           चेलो , बाटो , लाटो             ----- 

औकारांत                           द्यौ , मौ , उगौ                -----

कुमाउनी भाषा में अंत्य ध्वनि मुक्ति के कारण कई संयुक्त व्यंजनान्त  और उत्क्षिप्त प्रतिपादिक वस्तुत : व्यंजनान्त नही होते और स्वरांत कोटि में रखे जाते हैं

यथा - - बल्द, घट्ट, गूड़  (हिंदी अर्थ - बैल पनचक्की, गुड़)  जो सभी एकवचन अविकारिकारक हैं

                                    कुमाउनी संज्ञा लिंग भेद

१- कुमाउनी में अधिकतर पुल्लिंग एक बचन संज्ञाएँ ओकारांत होती हैं और अधिकतर स्त्रीलिंग एकवचन इकारांत होती हैं . यथा :

                 पुल्लिंग                                  स्त्रीलिंग


अ- चेलो (लड़का )                                   चेली (लडकी )

ब- थोरो (भैंस का बच्चा ) ,                      थोरी  (भैंस  की बच्ची )

स- पारो (लकड़ी का विशेष पात्र  ) ,            पारी (काठ  का पात्र)

ड़- बाछो ( बछडा ) ,                                बाछि  (बछिया)

२- औकारान्त्क प्रत्यय भी ओकारान्तक की भांति एकवचन पुल्लिंग संज्ञा का द्योतक होते हैं 

                                         संज्ञा व्युत्पन्न में लिंग निर्णय



अ- ओ - निम्न संज्ञाओं में व्यंजनों के पश्चात ओ लगाने से  पुल्लिंग का निश्चय होता है यथा

चेलो (चेल  = ओ ) =लडका

बातो (बात = ओ) =  बत्ती

गल्ओ  (गल्+ओ)  =गला

ब- औ - निम्नप्रकार के संज्ञाओं में  'औ' प्रत्यय लगाने से पुल्लिंग बन जाता है . यथा

भौ (भ +औ )   = शहद

द्यौ (द्य् +औ ) = वर्षा

स- उ- संज्ञा पर 'उ' प्रत्यय जुड़ने से पुल्लिंग का भास होता है . यथा

गोरु (गोर + उ ) = गाय

आरू (आर = उ ) = आड़ू

द - ए -  ए प्रत्यय कुछ विशेष स्थानों में प्रयोग होता है जैसे दुबे, चौबे , खुलबे आदि किन्तु यह जातिवाचक संज्ञा होने से नाम के आगे भी लगता है



                                              स्त्रीलिंग के विशेष सिद्धांत

१- यद्यपि स्त्रीलिंग हेतु कोई निश्चित स्थिति नही मिलती है अपितु अधिकाँश स्त्रीलिंग संज्ञाएँ 'इ' प्रत्यय से संयुक्त होती हैं . यथा .चेली (चेल =इ ) = लडकी

कोई व्यंजन आ, ए, ऐ, से भी युक्त होती हैं , यद्यपि ऐसे कुछ व्यंजन पूलिंग से भी सम्बद्ध होते हैं



क-- 'इ':---  निम्न कोटि की  संज्ञाओं में 'इ' रहता है

चेल + इ = चेली

राँ =इ = रानी

वान = इ = वाणी

ख- -नि :- आगत संज्ञा प्रतिपादकों या व्युत्पुन्न प्रतिपादकों में 'र्' ध्वनि के बाद मिलता है यथा

मास्टर् + नि = मास्टरनी

शुबेदार्' +नि = शुबेदारनी 

शूनार् = नि = शूनारनी

यद्यपि  अन्य ध्वनियों के बाद भी नि लगने से स्त्रीलिंग बनता है जोग + नि = जोगनी

ग -  -आनि  :- कुमाउनी में अघोष स्पर्शी ध्वनियों के पश्चात् स्त्रीलिंग में 'आनि' मिलता है

पंडित +आनि = पंडितानी

जेठ +आनि = जेठानी

घ-  -आनि का प्रयोग ध्वनि परिवर्तन के साथ स्घोस ध्वनि के अप्श्चत भी मिलता है . यथा

कोल + आनि = कोल्य =आनि = कोल्यानी

धोबि + आनि = धोब्यानी

च -  आनि/यानि के  विकल्प में आन भी लगता है. यथा     

; द्योर + आन  =द्योरान या द्योर +आनि = द्योरानी

छ- - आ निम्न कोटि की  संज्ञाओं में लगता है . यथा

माल् +आ = माला

इज + आ = इजा

ज- - ऐ : कहीं , कहीं 'ऐ' क प्रयोग होता है , यथा

म + ऐ = मै (कृषि उपकरण )

क् + ऐ = कै (वमन) 

झ-  श +ऐ = शै (दीवार)

गाय का स्त्रीलिंग ' गै'  है जब कि गोरु पुल्लिंग है



                               व्यंजनान्त व अन्य स्वरांत का लिंग विधान

व्यंजनान्त व अन्य स्वरांत का लिंग विधान में लिंग निर्णय सन्दर्भ व वाक्य धरातल पर होता है

अ- पुल्लिंग:-   घाम मंदों छ , नाक टेड़ी छ,

आ- स्त्रीलिंग :- बात निकिछ , गाड़ में आद हुनो

ओकारांत और औकारान्त संज्ञाएँ बहुवचन में विकारी रूप प्राप्त होती हैं

            एक वचन                     वहुवचन


              चेलो                           च्याला

               घोड़ो                          घ्वाड़ा 

उपरोक्त संज्ञाओं का लिंग निर्णय वाक्यानुसार होता है   

च्याला ऐं ग्यान/गईं (लडके आया गए )

घ्वाड़ा  दौड़ला (घोड़े दौड़ेंगे )

पृथक पृथक लिंग                                               

बहुत सी संज्ञाओं में लिंग पृथक प्रित्जक होते हैं

         पुल्लिंग                      स्त्रीलिंग

बाबा (पिता)                           इजा (माँ )   

बल्द (बैल)                              गोरु (गाय)

बैग (पुरुष )                              श्यैनी



                   भेदहीन   लिंग   

                                         

कुछ शब्द दोनों लिंगो का प्रतिनिध्वत्व करते हैं

मैश (स्वामी )

उ कशि मैश छ ((स्त्रीलिंग )

उ कशो मैश छ (पुल्लिंग) 



                                      कारक


अ- - कुमाउनी संज्ञाओं ओकारांत एक वचन संज्ञाए वहुवचन में आकारांत हो जाती हैं

ब१-- कुछ इकारांत संज्ञाओं में एकवचन व वहुवचन इकारांत ही रहती हैं

ब२- -अन्य इकारांत संज्ञाओं में एकवचन -इ वहुवचन में - इन में बदला जाती है

दोनों का प्रयोग विकल्पात्मक रूप से होता है . यद्यपि इकारान्तक अप्राणीवाचक संज्ञाओं के वहुवचन में अन्त्य सिर्फ -इ रहता है और  अन्यत्र एक वचन तथा वहुवचन ए रूप एकसमान होते हैं

          एक वचन                  बहुवचन                     लिंग


ए-                 चेलो (लडका )                            च्याला (लड़के )                          पुल्लिंग

                घोड़ो (घोड़ा )                            घ्वाड़ा  (घोड़े)                                    पुल्लिंग

               बाटो (रास्ता )                            बाटा (रास्ते )                                   पुल्लिंग

बी१ -          चेलि  (लड़की )                            चेलि  (लड़कियां  )                         स्त्रीलिंग

               घोडि (ड़ +इ ) (घोड़ी)                    घोडि  (छोटी  ड़ी)  (घोड़ियाँ )              स्त्रीलिंग   

               बैनि (छोटी बहिन  )                        बैनि (छोटी बहिनें  )                       स्त्रीलिंग



बि २ -      तालि (ताली )                                तालि ( तालियाँ )                            स्त्रीलिंग

              बालि (अनाज की बाल )                   बालि (अनाज की बालें )                   स्त्रीलिंग 

सी१  -      बन्   (वन )                                   बन् (वन )                                     पुल्लिंग

               पात् (पत्ता )                                 पात् (पत्ता )                                   पुल्लिंग

               बात् (बात )                                   बात् (बात )                                     पुल्लिंग

सी २-      घट्ट ( पनचक्की )                             घट्ट ( पनचक्कियां  )                         पुल्लिंग

             बल्द (बैल)                                      बल्द (बैल)                                     पुल्लिंग

डी -      ब्याला (कटोरा )                                  ब्याला  (कटोरे )                            पुल्लिंग   

           माला (माला )                                   माला (मालाएं)                                स्त्रीलिंग

           इजा (माता )                                     इजा (माताएं )                               स्त्रीलिंग

इ-          गोरु (गाय )                                     गोरु (गायें )                               पुल्लिंग 

             आरू (आड़ू)                                      आरू (आड़ू )                                पुल्लिंग

ऍफ़ -      कै (वमन )                                      कै (वमन )                                 स्त्रीलिंग

जी-        भै (भाई )                                        भै  (भाइ  )                                  स्त्रीलिंग

            शै   (दीवार )                                   शै (दीवारें )                                  स्त्रीलिंग

एच -      उगौ (कृषि उपकरण )                     उगौ                               पुल्लिंग

             खल्यौ   (लकड़ी का ढेर )                खल्यौ (लकड़ी के ढेर )                  पुल्लिंग                                                     





                            कुमाउनी संज्ञाओं में  वचन सम्बन्धी तालिका

तिर्यक अथवा विकारी करक में बहुवचन के रूप बदलते रहते हैं. एक वचन तिर्यक में भी ओकारांत व कुछ औकारान्तक संज्ञाएँ कारकीय स्तिथि में बदलती रहती हैं और बदला हुवा रूप एक वचनीय संज्ञाओं के बहुवचन अविकारी के समान होते  हैं . ओकारांत तथा औकारान्त  को छोड़ अन्य शेष संज्ञाओं का वचन वाक्य स्तरपर होता है.

वचन सम्बन्धी तालिका से यह स्पष्ट हो जाता है

संज्ञा  एक वचन                                               अविकारी कारक                        विकारी कारक             बहुवचन  रूप साधक पर प्रत्यय

-ओकरान्तक और औकारान्तक                              -------------                           -आ                                      --आ

अन्य संज्ञाएँ                                                       -------------                             -------                                ------

                                                        संज्ञाएँ एक वचन विकारी रूप कारक   



               संज्ञा एक वचन                           अविकारी कारक                                        विकारी कारक

                    चेलो                                      चेलो खांछ                                             च्यालो ले खाछ

                    खल्यौ                                    खल्यौ नान्छ                                         खल्यौ बै लाल्यूं

                   चेलि                                        चेलि  खान्छि                                        चेलि ले खाछ

                   पात्                                         पात् हरिया छ                                       पात् में खाछ

                    बल्द                                         बल्द बालो                                           बल्द ले बाछ

                    इजा                                        इजा खान्छि                                        इजा ले खाछ

                   गोरु                                          गोरु चर्छ                                             गोरु ले  चरछ्य   

                    दुबे                                           दुबे खान्छ                                           दुबेले खाछ

                   कै                                               कै भैछ                                              कै में ल्वे छियो

                   शै                                               शै  शफेद छ                                       शै बै खितीछ

       

                                      समान विकारीकारक  रूप

         कुमाऊंनी भाषा में सभi कारकीय स्तिथियों में विकारीकारक रूप एक समान होते हैं

च्याला ले खाछ (लड़के ने खाया)                         

  च्याला कैं  दिय ( लड़के को दो )

च्यालाक्पिति  भ्योछ  (लड़के के द्वारा हुआ ) 

च्यालाक् दादा  (लड़के का भाई  ) 

च्याला में खोट छ (लड़के में दोष है )

ओ च्याला !   ९अरे लड़के !

  कुमाउंनी में प्रतिपादकों के अन्त्यों के अनुसार ही विकारी कारक का रूप बनता है . ओकारांत तथा कुछ औकारान्त एकवचन संज्ञाएँ  बहुवचन में पुन्ह विकारी हो जाते हैं

१- आकारांत में - आ के स्थान पर  -आन

२--इ, -ए, -ऐ तथा -ऐं    अन्त्ययुक्त बहुबचन  परिवर्तित हो -ईन हो जाता है 

३- व्यंजनान्त के पश्चात विकारी कारक में -ऊन जुड़ जाता है

प्रतिपादक अन्त्य                                          बहुवचन

                                                           ___________________________________________________

(एक वचन अविकारी कारक )                   विकारी कारक             संबोधन कारक     



-आ;                                                         -आन                             --औ                                                                                                                                                         

  भाया                                                         भायान                            भाय्औ !             

ओ                                                            -आन                               --औ   

चेलो                                                            च्यालान                       च्यालौ

-इ; -ए, -ऐ, -ऐं ,                                             -ईन                             -औ     

चेलि                                                         चेलीन                          चेलिऔ

मैं                                                            मैंईन                              - (प्राणी वाचक)

शै                                                             शैईन                              - (अप्राणी वाचक ) 

व्यंजनान्त - उ ; -औ                                     -ऊन                             -औ   

गोरु                                                            गोरुऊन                       गोरौ 

उगौ                                                           उगौऊन                        ---(अप्राणी वाचक )

बैग                                                           बैगऊन                              बैगौ

बात्                                                           बात्ऊन                       ---(अप्राणी वाचक )

                                            बहुवचन बोधक संज्ञाएँ

अ- -आ पुल्लिंग ओकारांत संज्ञा के -ओ के स्थान पर  बहुवचन में -आ आ जटा है

एक वचन                        बहुवचन


चेलो                              च्याला

चल्लो                           चल्ला

बाटो                            बाटा

घोड़ो                          घ्वाड़ा   

ब-  - होर : अधिकतर - होर का प्रयोग सम्बन्ध सूचक संज्ञाओं में होता है

एक वचन                                  बहुवचन

दादा                                       दादाहोर 

काका                                     काकाहोर

भाया                                     भायाहोर

काखि                                   काखिहोर 

स- ईं: इकारांत स्त्रीलिंग संज्ञा में -इ के स्थान पर -ई हो जटा है

एकवचन                                     बहुवचन

चेलि                                           चेलीन (लडकियां )

श्यैनि                                       श्यैनीन 



द- -औ : औ सम्बोधन बोधक है और केवल प्राणी वाचक संज्ञाओं के साथ प्रयोग होता है

च्यालौ 

श्यैनिऔ                           






शेष , मध्य हिमालयी  कुमाउंनी , गढ़वाली एवं नेपाली भाषा-व्याकरण का तुलानाम्त्क अध्ययन भाग - 3 में .....

Comparative Study of Grammar of Kumauni, Garhwali and Nepali, Mid Himalayan Languages to be continued ..Part-3 





संदर्भ् :
१- अबोध बंधु बहुगुणा , १९६० , गढ़वाली व्याकरण की रूप रेखा, गढ़वाल साहित्य मंडल , दिल्ली

२- बाल कृष्ण बाल , स्ट्रक्चर ऑफ़ नेपाली ग्रैमर , मदन पुरूस्कार, पुस्तकालय , नेपाल

३- भवानी दत्त उप्रेती , १९७६, कुमाउंनी भाषा अध्ययन, कुमाउंनी समिति, इलाहाबाद

४- रजनी कुकरेती, २०१०, गढ़वाली भाषा का व्याकरण, विनसर पब्लिशिंग कं. देहरादून







. @ मध्य हिमालयी भाषा संरक्षण समिति

Bhishma Kukreti

Garhwali Words, now being Extinct -10


Presented by Bhishm Kukreti

झंकरि/झाँकरि    = सिर के लम्बे बाल

झंकर्या   = लम्बे बालों वाला

झंकर्या = मिर्गी की बीमारी

झाँकरि =मिर्गी का मरीज

झंगझंगो = सुस्त

झंटा /झ्वंटा = झून्ति

झंटेली = अवैध, जारज

झाकंड= सनक , भावनाओं की लहर

झपान= डांडी/पीनस/डोली

झंपाण = डांडी/पीनस/डोली

झमपाणी =डांडी/पीनस/डोली उठाने वाले

झल्यारु = चूल्हे की आग की लौ पीछे व्यर्थ ना हो रोकने का पत्थर

झल्व्ती = पागलपन

झटगु = कांटेदार लकड़ियों का गुच्छा जो मंडुवे  के बोने के बाद खेत में प्रयोग होता है

झुळकु =स्त्रियों के सिर में रखने की ओढ़नी

झेंटा= लम्बी बारीक लकड़ी

झोंळकंद =मायूसी

झोंळकंद = अन्धेरा

झ्यूंताळ =प्रहार , कमजोरी, ठंड के कारण मस्तिक की क्षणिक   अक्रियाशीलता 

झ्यूंताळण = सूं होना

झोप= घुंघट




Sources

1- Shri Ramakant Benjwal and Shrimati Vina Benjwal , Garhwali Shabdkosh

2- Kanhyaa lal Dandriyal, 2011/2012, Garhwali Shabdkosh (in series) Shailvani Weekly, Kotdwara

Bhishma Kukreti

                            मध्य हिमालयी कुमाउंनी , गढ़वाली एवं नेपाली भाषा-व्याकरण का तुलनात्मक अध्ययन- Part 3

                 (Comparative Study of Grammar of Kumauni, Garhwali and Nepali, Mid Himalayan Languages )





                                                           सम्पादन : भीष्म कुकरेती



                              Edited by : Bhishm Kukreti




(इस लेखमाला का उद्देश्य मध्य हिमालयी कुमाउंनी, गढ़वाळी एवम नेपाली भाषाओँ के व्याकरण का शास्त्रीय पद्धति कृत अध्ययन नही है अपितु परदेश में बसे नेपालियों, कुमॉनियों व गढ़वालियों में अपनी भाषा के संरक्षण हेतु प्रेरित करना अधिक है. मैंने व्याकरण या व्याकरणीय शास्त्र का कक्षा बारहवीं तक को छोड़ कभी कोई औपचारिक शिक्षा ग्रहण नही की ना ही मेरा यह विषय/क्षेत्र रहा है. अत: यदि मेरे अध्ययन में शास्त्रीय त्रुटी मिले तो मुझे सूचित कर दीजियेगा जिससे मै उन त्रुटियों को समुचित ढंग से सुधार कर लूँगा. वास्तव में मैंने इस लेखमाला को अंग्रेजी में शुरू किया था किन्तु फिर अधिसंख्य पाठकों की दृष्टि से मुझे हिंदी में ही इस लेखमाला को लिखने का निश्चय करना पड़ा . आशा है यह लघु कदम मेरे उद्देश्य पूर्ति हेतु एक पहल माना जायेगा. मध्य हिमालय की सभी भाषाएँ ध्वन्यात्म्क हैं और कम्प्यूटर में प्रत्येक भाषा की विशिष्ठ लिपि न होने से कहीं कहीं सही अक्षर लिखने की दिक्कत अवश्य आती है किन्तु हम कुमाउंनी , गढवालियों व नेपालियों को इस परेशानी को दूसरे ढंग से सुलझानी होगी ना की फोकट की विद्वतापूर्ण बात कर नई लिपि बनाने पर फोकटिया बहस करनी चाहिए. ---- भीष्म कुकरेती )





                                             मध्य हिमालयी कुमाउंनी , गढ़वाली एवं नेपाली भाषा-व्याकरण का तुलनात्मक अध्ययन भाग -3



                                           (Comparative Study of Grammar of Kumauni, Garhwali and Nepali, Mid Himalayan Languages-Part-3 )



       

                                                                      गढ़वाली संज्ञा विधान
 
१- व्यक्तिवाचक संज्ञायें:

अबोध बंधु बहुगुणा  अनुसार गढ़वाली में व्यक्तिवाचक संज्ञाए प्राय: किसी आधार को लिए होती हैं . यथा

अ- कोई शिशु जिस मास , मौसम, परिस्थिति या समय में पैदा होता है तो उसका नाम उसी अनुसार रखा जाता है, जैसे -

महीने के अनुसार नाम :-चैतु, बैशाखू,जिठवा, असाडु, सौणा, भद्वा, कतिकु , फगुण्या

वार अनुसार ; स्वांरु , मंगल़ू , मगला नन्द , बुधि सिंह/बुद्धू आदि 

मौसमअनुसार नाम : हिंवां   

शारीर बनावट  अनुसार  नाम ; पुन्वां,  डंफ़्वा, डंफा

शारीरिक आचरण/प्रकृति  अनुसार - मुताडु, हगाड़ू, हुकमु , उजलू, काळया, भूर्या, भूरी गौड़ी , चौंरी (गाय का नाम )    आदि

यद्यपि प्राचीन समय में जातियों के नाम से जाती का पता चलता था जैसे रामप्रसाद, राम सिंह, या राम दास  जाती सूचक नाम थे. अब नाम जाति सूचक कम पाए जाते हैं   

नेपाल की श्रीमती शकुंतला देवी व भरत सिंग व कुमाऊं की श्रीमती   हीरा देवी की बातचीत से पता चलता है  कि नेपाल व कुमाऊं में भी नाम रखने का संस्कार नेपाल व कुमाऊं में  गढ़वाली जैसे ही था

२- जातिवाचक संज्ञाएँ :

जिन शब्दों से एक प्रकार के प्रत्येक पदार्थ का बोध हो उसे जाती वाचक संज्ञां कहते हैं . गढ़वाल में अन्य बहुत से क्षेत्रों की तरह जातिवाचक संज्ञाएँ स्थान से सम्बन्धित भी है जैसे थापली से थपलियाळ , पोखरी से पोखरियाळ.

यथार्थवाची जाती वाचक संज्ञाएँ - जैसे भरोई, भुर्त्या , मुंडखा   ९पेद के ताने को काटने के बाद जमीं के अन्दर वाला भाग ना ही तना है ना ही जड़ इसलिए उसे मुंडखा (मुंड खंडित ), कुंडको (धान की लवाई के बाद कुंडलित  ढेर ), अपनाई (हुक्के की नली, याने पानी ल़े जाने  वाली नली ) 

३- भाववाचक संज्ञायें :

जिन शब्दों से गुण दशा, या व्यापर का बोध होता है . आण, आली, ळी आदि प्रत्यय लगाने से इस प्रकार की संज्ञाएँ बन जाती है

                           भाववाचक संज्ञाएँ बनाने के उदाहरण



१- जातिवाचक संज्ञाएँ -----------------------------------भाववाचक संज्ञा

पंडित ----------------------------------------------------पन्डितै

दुस्मन ---------------------------------------------------दुस्मनै

छोकरा/छुकरा  ------------------------------------------छोकर्यूळ/छुकरैळ

मौ --------------------------------------------------------मवार

भै ----------------------------------------------------------भयात

हल्दु ---------------------------------------------------------हळद्याण

२- सर्वनाम -------------------------------------------------भाववाचक संज्ञा

अपणो---------------------------------------------------अपणऐस

३-विशेषण ------------------------------------------------भाववाचक संज्ञा

मूर्ख -----------------------------------------------------मूरखपन

लाटो  ---------------------------------------------------- लटंग 

काचो-----------------------------------------------------कच्याण 

गिजगिजो-----------------------------------------------गिग्जाट

चकडैत -------------------------------------------------चकडैती

कडु /कड़ो -----------------------------------------------कडैस

निवतु----------------------------------------------------निवाति

चचगार---------------------------------------------------चचगरि     

४-क्रिया --------------------------------------------------भाववाचक संज्ञा 

हिटणो---------------------------------------------------हिटऐ

बर्जण--------------------------------------------------बरजात

झुन्नो (झुरण/णो )------------------------------------झुराट

मरोड़नी------------------------------------------------मरोड़

५-अव्यय ------------------------------------------------भाववाचक

बराबर -------------------------------------------------बराबरी

ढीस ---------------------------------------------------  ढिस्वाळ 

उंदी /उन्दों ---------------------------------------------उंदार /उन्धार

अबोध बंधु लिखते हैं - बिखल़ाण , परज, कतोल़ा-कतोळ, पाण, गाणी, स्याणी, जकबक  , टंटा,रौंका-धौंकी, खैरी , क ळकळी, रगुड़ात, फिरड़ाफिरड़ी, गब्दाट आदि भाववाचक  शब्द गढवाली में विशेष हैं     



                                गढ़वाली भाषा में लिंग विधान       

   
     हिंदी की भांति गढ़वाली में दो लिंग होते हैं . यद्यपि बहुगुणा व रजनी कुकरेती उभय लिंग की भी वकालात करते हैं.   



१- एक ही वस्तु का  समय, काल, वर्ग (प्यार  में, गुस्से में आकार में ) लिंग परिवर्तन विधान

स्त्रीलिंग --------------------------------------------------पुल्लिंग

गौड़ी (लघु  इ ) ------------------------------------------ गौडु /गौड़

आंखि-------------------------------------------------------आंखु 

ओंठडि (ड़+ लघु इ ) --------------------------------------ओंठ   

भूज्जि------------------------------------------------------भुजलू

बंठी --------------------------------------------------------बंठा 

थकुलि  ---------------------------------------------------थकुल

           

२- पुल्लिंग से स्त्रीलिंग परिवर्तन विधान

२अ- पुल्लिंग  अकारांत, इकारांत, इकारांत के अ, ए, इ, को हटाकर   'आण' .'याण '', वाण',   प्रत्यय लगाने से 

पुल्लिंग------------------------------------------------स्त्रीलिंग

द्यूर --------------------------------------------------द्यूराण

सेठ ----------------------------------------------------सेठ्याण 

कजे/कजै ----------------------------------------------कज्याण

बामण -------------------------------------------------बमेंण /बमणि

जिठणु ------------------------------------------------जिठाण

२ब- अकारांत , आकारांत, उकारांत शब्द से अ, आ, उ हटाकर इ लगाने से पुल्लिंग स्त्रीलिंग में बदल जता है

पुल्लिंग------------------------------------------------स्त्रीलिंग

देव ---------------------------------------------------देवी

दास---------------------------------------------------दासी

बोडा --------------------------------------------------- बोदी (ताई)

काका---------------------------------------------------काकी (चाची )

घ्वाडा---------------------------------------------------घोडि  (यहाँ पर घ्वा भी घो में बदल जाती है )   

नौनु ---------------------------------------------------नौनी (लडकी )

भादु ----------------------------------------------------भादी

भदलु/भद्यल------------------------------------------भद्यलि  (कढाई)

प्यारु --------------------------------------------------प्यारि  (प्रिय )

कणसु (ऊम्र में छोटा )-------------------------------कणसि (छोटी) 

२स - पुल्लिंग शब्दों में अ, इ, ए, को बदलकर 'एण' लगाना

पुल्लिंग------------------------------------------------स्त्रीलिंग

नाती --------------------------------------------------नतेण

मनखि (मनुष्य)   -------------------------------------मनखेण

बद्दि (बादी )  --------------------------------------------बदेण 

समदि (समधी )---------------------------------------समदेण/समदण    २द

कुमै (कुमाउंनी जाती का पुरुष) -----------------------कुमैण /कुमैणि

२द - ओकारांत पुल्लिंगी के ओ को इ में परिवर्तन करने से

पुल्लिंग------------------------------------------------स्त्रीलिंग

स्यंटुल़ो  -----------------------------------------------स्यंटुळी (एक पक्षी)

नौनो ---------------------------------------------------नौनि (लड़की)

घोड़ो ---------------------------------------------------घोडि  (घोड़ी)

स्याल़ो---------------------------------------------------स्याळी (लि) (साली)

छोरो -----------------------------------------------------छोरि 

२इ- रकारांत में 'नी'  लगाकर

पुल्लिंग------------------------------------------------स्त्रीलिंग

ग्वेर (ग्वाला) ------------------------------------------ग्वेर्नी, ग्वेरण 

सुनार --------------------------------------------------सुनारन, सुनारण

मास्टर ------------------------------------------------मास्टरनी, मास्टर्याण

डाक्टर -------------------------------------------------डाक्टरनी, डाकटर्याण, डाकटनी   

३- किन्ही प्राणीवाचक संज्ञाओं में  पुल्लिंग व स्त्रीलिंग पृथक पृथक होते हैं

पुल्लिंग------------------------------------------------स्त्रीलिंग

बुबा /बाबा (पिता) -------------------------------------ब्व़े (मा )

ढडडू (बिल्ला ) ----------------------------------------बिरलि ( बिल्ली )

डंडवाक् , चुड़ोऊ-------------------------------------- चुडैण (सर्पणी  )

ब्योला (दुल्हा) ---------------------------------------ब्योली (दुल्हन ) 

गदनो (नद ) -----------------------------------------गाड (नदी ) 

दिदा (भाई ) -----------------------------------------बौ (भाभी)

ससुर ----------------------------------------------सास , सासु

४- वस्तुओं के परिमाण , आकार के अनुसार लिंग भेद भी होता है

पुल्लिंग------------------------------------------------स्त्रीलिंग

चौंरो(चत्वर ०-----------------------------------चौंरी

दाण/ दाणो ------------------------------------------ दाणी (आमो दाण दिखादी. डंफु दाणी चखणो बि नि मील)

दाण ( bigger  testicle )---------------------दाणि (smaller testicle ) 

नाक -------------------------------------------- नकुणि

मट्यंळ  (बड़ा छलना ), चंल़ू (मध्यम आकार )----- छणि (छलनी)

५- कुछ अप्राणीवाचक संज्ञाए केवल पुल्लिंगी होते हैं

कोदू, झंग्वरु ,

ल़ूण , खौड़ , ब्वान

आम, बेडु, तिमलू

गिलास, चिमटा

६- कुछ अप्राणीवाचक संज्ञाए केवल स्त्रीलिंग होती है

मुंगरी , मसूर, उड़द , चंडी, चूड़ी, हंसुळी , मर्च, हळदि, दै, हैजा

७- कुछ संज्ञाए दोनों लिंगों में एक जैसे रहते है 

काखड़, जुंवो, इस्कुल्या, घसेर

८- वो, यो, को, स्यो, जो आदि पुल्लिंग वा, या, क्वा, स्या, ज्व़ा आदि स्त्रीलिंग रूप धारण कर लेती हैं.

किन्तु विकारी रूपों में कभी कभी अंतर   आ जाता है यथा - जैन  पुल्लिंग  जेंन  (जै+ ञ + न) व वैन पुल्लिन्ग वींन स्त्रीलिंग में बदल जाता है. 



                                          गढ़वाली भाषा  वचन विधान

 
            संज्ञा या अन्य विकारी शब्दों के जिस रूप में उसके वाच्य पदार्थ की संख्या का ज्ञान होता है उसे वचन खते हैं .

हिंदी की  भांति गढवाली में भी वचन दो प्रकार के होते हैं- एकवचन व बहुवचन   

१- विभक्ति रहित उकारांत , इकारांत ओकारांत पुल्लिंग शब्दों के अन्त्य उ, इ  'ओ' को 'आ' कर देने से बहुवचन बन जाता है 

एकवचन--------------------------------बहुवचन

पुंगड़ो -----------------------------------पुंगड़ा 

ड़ाल़ो------------------------------------ डाल़ा 

कैंटो  -------------------------------------कैंटा

हँसुळी -----------------------------------हँसुल़ा

बंसथ्वल़ू --------------------------------बंसथ्वल़ा

नथुली   ----------------------------------नथुला

किन्तु कर्मकारक में एक वचन में  उनका बहुवचन रूप ही रहता है जैसे 'तै ठन्गरा घौट)

२- जिन शब्दों के अंत में अ, आ, इ, उ और ओ हो तो उनके रूप प्राय: दोनों वचनों में एक से ही रहते हैं

भेळ , अदाण, परेक, खल्ला, माल़ा, डून्डी, मल्यौ, सलौ

२अ- कुछ अनाज बहुवचन की भांति प्रयोग होते हैं - चौंळ, ग्यूं

२ब- कुछ अनाज जैसे कोदू, मर्सू, झंग्वरु एक वचन जैसे प्रयोग होते हैं isi tarh कुछ dhatuyen एक वचन में प्रयोग hoti   

३- इकारांत में इ को ए में बदलने से

एकवचन--------------------------------बहुवचन

दरि--------------------------------------दरे , दरयों

ब्वारी --------------------------------ब्वारे (बहुएं ) ब्वारयों

कीडि (ड़ ) --------------------------------कीडे  (ड़ ) , कीड़यों

फैडि (सीढ़ी) ------------------------------फैडे (सीढियां ) फैड़यों 

४- उपसर्ग लगाने से वचन परिवर्तन

एकवचन--------------------------------बहुवचन 

एक- माबत ----------------------------------द्वी  माबत , तिन्नी माबत

५- आदर सूचक वाक्यों में संज्ञा बहुवचन होते हैं यथा मास्टर जी आणा छन 

६- कौंक से कौंका परिवर्तन से एक वचन बहुबचन में बदल जाता है यथा  सुदामा कौंक ड़्यार, सुदामा कौंका पुंगडा

७- औरु : औरु शब्द भी वहुवचन द्योतक है - भैजी औरु

८ 'करौं ' शब्द भी बहुवचन द्योतक है जैसे घ्याल़ू करौं .   


संदर्भ् :
१- अबोध बंधु बहुगुणा , १९६० , गढ़वाली व्याकरण की रूप रेखा, गढ़वाल साहित्य मंडल , दिल्ली

२- बाल कृष्ण बाल , स्ट्रक्चर ऑफ़ नेपाली ग्रैमर , मदन पुरूस्कार, पुस्तकालय , नेपाल

३- भवानी दत्त उप्रेती , १९७६, कुमाउंनी भाषा अध्ययन, कुमाउंनी समिति, इलाहाबाद

४- रजनी कुकरेती, २०१०, गढ़वाली भाषा का व्याकरण, विनसर पब्लिशिंग कं. देहरादून

५- कन्हयालाल डंड़रियाल , गढ़वाली शब्दकोश, २०११-२०१२ , शैलवाणी साप्ताहिक, कोटद्वार,  में लम्बी लेखमाला 

६- अरविन्द पुरोहित , बीना बेंजवाल , २००७, गढ़वाली -हिंदी शब्दकोश , विनसर प्रकाशन, देहरादून

७- श्री एम्'एस. मेहता (मेरा पहाड़ ) से बातचीत

८- श्रीमती हीरा देवी नयाल (पालूड़ी, बेलधार , अल्मोड़ा)   , मुंबई  से कुमाउंनी  शब्दों के बारे में बातचीत

९- श्रीमती शकुंतला देवी , अछ्ब, पन्द्र-बीस क्षेत्र,  , नेपाल, नेपाली भाषा सम्बन्धित पूछताछ




Comparative Study of Grammar of Kumauni, Garhwali and Nepali, Mid Himalayan Languages  to be continued ........

 

. @ मध्य हिमालयी भाषा संरक्षण समिति