• Welcome to MeraPahad Community Of Uttarakhand Lovers.
 

Articles By Bhisma Kukreti - श्री भीष्म कुकरेती जी के लेख

Started by एम.एस. मेहता /M S Mehta 9910532720, July 26, 2009, 12:54:53 PM

Bhishma Kukreti

              बिचारा सतपाल महाराजन  भूख -तिसा कब तक रौण छौ ?

                       चुनगेर ,चबोड़्या -चखन्यौर्या -भीष्म कुकरेती       
(s =आधी अ  = अ , क , का , की ,  आदि )

ब्याळि सतपाल महाराज भारतीय जनता पार्टीक मुंडीत मा शामिल ह्वे गेन।  सतपाल महाराज  चन्द्रवैण करणा कुण मुख्य पुरोहित राजनाथ सिंह जी छा अर उपमुख्य पुरोहित अजय भट्ट छा।  आहुति दीणो कथगा ही अन्य पुरोहित बि अयाँ छा।
कुछ  देर बाद मि तैं सतपाल महाराज की आत्मा मिल गे।  मीन आत्मा से छ्वीं बात कार।
मि -ये छोरि बैठ।  भौत दिन बाद मिलणी छे।  जरा द्वी घड़ी छवीं बात करी लींदा।
सतपालै आत्मा -नै नै मीम जादा टाइम नी च।  अबि अबि सतपाल जी भाजपा मा भर्ती हुयां छन तो पता नी मेरि कब जरूरत पड़ जाव धौं।
मि -पर राजनीतिज्ञों तैं आत्माक जरुरत त पड़दी नी च।  सब त आत्मा बेचिक बैठ्याँ छन।
सतपालै आत्मा -पण अपण बान त आत्मा की आवाज की आवश्यकता पड़दी च कि ना !
मि -अच्छा ! यी अचाणचक महाराज जी तैं भाजपा जन नॉन सेक्युलर पार्टी मा जाणै कन सूझ ?
सतपालै आत्मा -नै नै ! भाजपा नॉन सेक्युलर पार्टी नी  च। अर आज तलक महाराज जीन बुलण त राइ दूर कबि  सुपिन मा बि नि स्वाच कि भाजपा नॉन सेक्युलर पार्टी च।
मि -हाँ उत्तराखंड मा रावत जी भाजपा तैं नॉन सेक्युलर बोलि बि दींद तो क्या फरक पोड़ी जांद ?
सतपालै आत्मा -नै नै रावत जी असली सेक्युलरिज्म अर स्यूडो सेक्युलरिज्म मा फरक पछ्याणदा छन।
मि -हाँ पर सवाल त यी च ना कि रावत जीन कॉंग्रेस किलै छ्वाड़ ?
सतपालै आत्मा -कॉंग्रेस  अनदेखी करणी छे।
मि -कैक अनदेखी करणि छे? सतपाल महाराज की या अमृता रावत की ?
सतपालै आत्मा -गढ़वाल की अनदेखी सतपाल जी से नि दिखे गे।
मि -मीन त सूण कि सतपाल महाराज जी इलै खफा छा कि  कॉंग्रेसन कबि बि सतपाल जी तैं मंत्री पद नि दे।  अब द्याखो ना सत्ता का गलियारा मा कब तक रावत जी खड़ा रौंदा।  एकाद मंत्री की कुर्सी त कॉंग्रेस तैं रावत जी तैं दीण चयेणी छे।
सतपालै आत्मा -नै नै रावत जी कुर्सी का भूखा नी छन।  वो तो एक साधू किसम का मनिख छन।
मि -हाँ ! हूंद च हूंद च ! राजनैतिक अध्यात्म बि त आज सर्व मान्य संस्कृति च।  सि योगी गुरु रामदेव का बंदर नुमा उछल -कूद बि हम दिखदा ही छंवां।  गोरखनाथ महंत की अखाड़ा बाजी कु नि जाणदो।
सतपालै आत्मा -देखो तुम एक निराश कॉंग्रेसी की भाषा बुलणा छंवां।  सतपाल महाराज जी से गढ़वाल की अनदेखी नि दिखे गे।
मि -मी निराश कॉंग्रेसी नि छौं।  मी हतास गढ़वाली छौं।  कॉंग्रेस की बात छोडो , इन बतादि कि जब बि गढ़वाल मा आपदा या क्वी समस्या  आयी तो लोगुन सतपाल महाराज जी तैं गायब ही पायी।
सतपालै आत्मा -झूठ ! सतपाल जीन हर बार हरीश रावत तैं मुख्यमंत्री कुर्सी से दूर राख . गढ़वाल की यांसे बड़ी क्या सेवा ह्वे सकद ?
मि -हमकुण हरीश रावत क्वी समस्या नि छे।  उलटां इम्पोर्टेड बहुगुणा समस्या छे।
सतपालै आत्मा -नै नै कॉंग्रेसन गढ़वाल की अनदेखी कार।
मि -ठीक च कॉंग्रेसन गढ़वाल की अनदेखी कार तो तुमारी अमृता रावत तो पर्यटन मंत्री छे।  वीन कौन सा भद्वाड़ खोदि कि तुमर रावत जी कॉंग्रेस पर गढ़वाल की अनदेखी का अभियोग लगाणा छंवां ?
सतपालै आत्मा -नै नै सतपाल जी , कॉंग्रेस राज मा गढ़वाल मा विकास नि हूण से बहुत ही व्यथित छा।
मि -ह्यां सवाल या च कि जब अमृता रावत हॉर्टिकल्चर मिनिस्टर च तो और ना सै  अमृता जी हॉर्टिकल्चर विकास से ही दिखै दींदी कि गढ़वाल कु कनो विकास करे जांद ?
सतपालै आत्मा -बिलकुल गलत।  कॉंग्रेस द्वारा गढ़वाल की अनदेखी से ही सौ . अमृता रावत अपण काम ठीक से नी कौर सकणी च।
मि -मीन सूण हॉर्टिकल्चर मा फर्जी दस्तावेज कु क्वी प्रकरण बि ह्वे बल जख मा इन बुले जांद बल अमृता जीको ख़ास आदिम फंस्युं च बल ?
सतपालै आत्मा -यी सब विरोधी पार्टी भाजपा कु बरगल दुस्प्रचार च।
मि -भाजपा कु दुस्प्रचार ?
सतपालै आत्मा -सॉरी ! यु सौब सतपाल जीक विरोधी खेमा की सतपाल जी तैं बदनाम करणै कुचक्र च।  नरेंद्र मोदी इस कुचक्र को कुचल डालेंगे।
मि -नरेंद्र मोदी सौ अमृता रावत को बचा लेंगे ?
सतपालै आत्मा -हाँ !
मि -एक बात बतादि तू त आत्मा छे फिर इन झूटी बात बुलद शरम नि आणि त्वे कि सतपाल महारज कॉंग्रेस द्वारा  गढ़वाल की अनदेखी से दुखी थे।  सच किलै नि बुल्दी कि सतपाल महाराज तैं सत्ता लोभ, मुख्यमंत्री की गद्दी की चाह ही  भाजपा मा रगोड़िक लाइ? कब तलक सत्ता की लब्सी -खीर से सतपाल महाराज दूर रै सकदा छा ! कब तक भूक -तिसा रौंदा हमारा आध्यात्मिक गुरु ?
सतपालै आत्मा -अब मी जब राजनीतिक आत्मा छौं तो झूट बुलण, अंट संट बुलण  ही म्यार चरित्र ह्वे गे।  राजनीतिज्ञों आत्मा बि अब दूषित ह्वे गे।

Copyright@ Bhishma Kukreti  22 /3/2014

*कथा , स्थान व नाम काल्पनिक हैं।
[गढ़वाली हास्य -व्यंग्य, सौज सौज मा मजाक  से, हौंस,चबोड़,चखन्यौ, सौज सौज मा गंभीर चर्चा ,छ्वीं;- जसपुर निवासी  द्वारा  जाती असहिष्णुता सम्बंधी गढ़वाली हास्य व्यंग्य; ढांगू वाले द्वारा   पृथक वादी  मानसिकता सम्बन्धी गढ़वाली हास्य व्यंग्य;गंगासलाण  वाले द्वारा   भ्रष्टाचार, अनाचार, अत्याचार पर गढ़वाली हास्य व्यंग्य; लैंसडाउन तहसील वाले द्वारा   धर्म सम्बन्धी गढ़वाली हास्य व्यंग्य;पौड़ी गढ़वाल वाले द्वारा  वर्ग संघर्ष सम्बंधी गढ़वाली हास्य व्यंग्य; उत्तराखंडी  द्वारा  पर्यावरण संबंधी गढ़वाली हास्य व्यंग्य;मध्य हिमालयी लेखक द्वारा  विकास संबंधी गढ़वाली हास्य व्यंग्य;उत्तरभारतीय लेखक द्वारा  पलायन सम्बंधी गढ़वाली हास्य व्यंग्य; मुंबई प्रवासी लेखक द्वारा  सांस्कृतिक विषयों पर गढ़वाली हास्य व्यंग्य; महाराष्ट्रीय प्रवासी लेखक द्वारा  सरकारी प्रशासन संबंधी गढ़वाली हास्य व्यंग्य; भारतीय लेखक द्वारा  राजनीति विषयक गढ़वाली हास्य व्यंग्य; सांस्कृतिक मुल्य ह्रास पर व्यंग्य , गरीबी समस्या पर व्यंग्य, आम आदमी की परेशानी विषय के व्यंग्य, जातीय  भेदभाव विषयक गढ़वाली हास्य व्यंग्य; एशियाई लेखक द्वारा सामाजिक  बिडम्बनाओं, पर्यावरण विषयों   पर  गढ़वाली हास्य व्यंग्य, राजनीति में परिवार वाद -वंशवाद   पर गढ़वाली हास्य व्यंग्य; ग्रामीण सिंचाई   विषयक  गढ़वाली हास्य व्यंग्य, विज्ञान की अवहेलना संबंधी गढ़वाली हास्य व्यंग्य  ; ढोंगी धर्म निरपरेक्ष राजनेताओं पर आक्षेप , व्यंग्य , अन्धविश्वास  पर चोट करते गढ़वाली हास्य व्यंग्य    श्रृंखला जारी  ] 

Bhishma Kukreti

          History of Battle between Garhwal-Sirmaur Chieftain Ratansen and Timur Lang or Tamerlane


History of Timur Lang or Tamerlane/ Tarmashirin Khan /Timur Beg Gurkhani Attack on Uttarakhand part -5

           History of Garhwal including Haridwar (1223- 1804 AD) –part -50   
   
History of Uttarakhand (Garhwal, Kumaon and Haridwar) -295 

                       By: Bhishma Kukreti (A History Research Student)

         History Characteristics of Strength and Kingdom of Chieftain Ratansen

                 Historians have details about Ratansen of Siwalik /Sirmaur region only from Timur biography. There are no inscriptions, folklores to testify the biography of Timur.  According to Timur biographies Malfoozat and Zafarnama edited by Elliot and Dowson, Ratan Sen was strong chieftain of western Yamuna valley. To reach in Ratan Sen's kingdom the Darra (valley) was higher and narrower than the Darra of Vatsaraj (Bahrooz). The Kingdom of Ratan Sen was on height and was surrounded by dense forests. There is no doubt that Ratan Sen was king of present Sirmaur region of Himachal and part of west-south Garhwal –Jaunsar region at the bank of Yamuna.
                 Timur wrote that his army cut trees and bushes to make road in the night. He wrote that he covered twenty four miles in a night. The narrow valley was between Siwalik Hills and Koka hills. Ratansen was ready with his huge army (Timur called them ants).
            In the first battle, Timur defeated Ratan Sen. Timur army killed innocent people, made slaves, looted valuables including domestic animals.
  Timur also described second battle with rattan Sen and Timur defeated Ratan Sen.
It seems that the battle between Ratan Sen and Timur took place at Kalesar where Timur army crossed Yamuna River. Kalesar. The siwalik hills are 1500 feet high and Kalesar hills are 2171 High there.

             After Timur returning to Khurashan 
      Timur returned to Khurashan via Nagarkot and Jammu.
The Delhi Sultan and his family fled to Gujarat. His other family members also followed him. 
          Wherever Timur marched the people had to suffer a lot. In protecting them they jumped into valleys and rivers. Timur killed people and in the same numbers captured them and made slaves.
               After return of Timur, there was epidemic in south Garhwal specially Udyapur, Dhangu region of Ganga bank and Dehradun- Sirmaur. Timur looted grains and other food materials too. There was famine due to food shortage. People of effected regions died due to epidemic and famine.

                What was the Role of Chieftain of Dhang Garh?

      Dhang Garh is in Talla Dhangu (Pauri Garhwal at Ganga bank just opposite of present Singtali in Tehri Garhwal. From Swargashram to Dev Prayag, you have to cross Bandarbhel steep valley. The descriptions of Timur for his first battle after reaching Chandighat and crossing Ganga show that Timur army marched towards Dhang Garh and could not cross Bandarbhel. The descriptions raise the question that was Dhang Garh under Vatsaraj (Bahrooz) or Dhang Garh chieftain was independent ruler who was ruling from Swargashram to Vyaschatti?

** Read more about Timur's brutality in the next chapter of History of Garhwal – Kumaon-Haridwar (Uttarakhand, India)
Copyright@ Bhishma Kukreti Mumbai, India, bckukreti@gmail.com 22/3//2014
History of Garhwal – Kumaon-Haridwar (Uttarakhand, India) to be continued... Part -296   

                                      References

1-Dr. Shiv Prasad Dabral, 1971, Uttarakhand ka Itihas Bhag-4, Veer Gatha Press, Dogadda, Pauri Garhwal, India 
2-Harikrishna Raturi, Garhwal ka Itihas
3-Dr. Patiram, Garhwal Ancient and Modern
4-Rahul Sankrityayan, Garhwal
5- Oakley and Gairola, Himalayan Folklore
6- Bhakt Darshan, Garhwal ki Divangit Vibhutiyan
7-Foster, Early Travels in India William Finch
8-Upadhyaya, Shri Shankaracharya
9-Shering, Western Tibet and British
10-H.G. Walton, Gazetteer of British Garhwal
11-B.P.Kamboj, Early Wall Paintings of Garhwal
12-H.g Walton, Gazetteer of Dehradun
13- Vimal Chandra, Prachin Bharat ka Itihas
14-Meera Seth, Wall Paintings of Western Himalayas 
15-Furar, Monumental Antiquities
16-Haudiwala, Studies in Indo-Muslim History
17- Rahul Khari 2007, Jats and Gujjar Origin, History and Culture
18- Upendra Singh, 2006, Delhi: Ancient History, Barghahan Books
19- B.S. Dahiya, 1980, Jats the Ancient Rulers (A Clan Study) , Sterling Publications
20- Maithani, Bharat –Gotrapravardeepika
21 Prem Hari Har Lal, 1993, The Doon Valley Down the Ages
22-Dashrath Sharma, Early Chauhan Dynasties
23- Shailndra Nath Sen, Ancient History and Civilization
24-H.M Elliot, 1867, The History of India as told by its Own Historians
25- Jaswant Lal Mehta, 1979, Advance Study in Medieval India
26- Nau Nihal Singh, 2003, The Royal Gurjars: their contribution to India, Anmol Publications 
(The History of Garhwal, Kumaon, Haridwar write up is aimed for general readers)
History of Garhwal from 1223-1804 to be continued in next chapter    
Notes on  South Asian Medieval History of Garhwal;  South Asian Medieval History of Pauri Garhwal;  Medieval History of Chamoli Garhwal;  South Asian Medieval History of Rudraprayag Garhwal;  South Asian Medieval History of Tehri Garhwal;  Medieval History of Uttarkashi Garhwal;  South Asian Medieval History of Dehradun, Garhwal;  Medieval History of Haridwar ;  South Asian Medieval History of Manglaur, Haridwar;  South Asian Medieval History of Rurkee Haridwar ;  South Asian Medieval History of Bahadarpur Haridwar ; South Asian History of Haridwar district to be continued...   
Xx
          History of Garhwal in connection with Battle between Garhwal-Sirmaur Chieftain Ratandev and Timur Lang or Tamerlane/ Tarmashirin Khan /Timur Beg Gurkhani; History of Dehradun, Garhwal in connection with Battle between Garhwal-Sirmaur Chieftain Ratandev and Timur Lang or Tamerlane/ Tarmashirin Khan /Timur Beg Gurkhani; History of Jaunsar Babar Garhwal in connection with Battle between Garhwal-Sirmaur Chieftain Ratandev and Timur Lang or Tamerlane/ Tarmashirin Khan /Timur Beg Gurkhani; History of Siwalik -Garhwal in connection with Battle between Garhwal-Sirmaur Chieftain Ratandev and Timur Lang or Tamerlane/ Tarmashirin Khan /Timur Beg Gurkhani; History of Dhang Garh ,Garhwal in connection with Battle between Garhwal-Sirmaur Chieftain Ratandev and Timur Lang or Tamerlane/ Tarmashirin Khan /Timur Beg Gurkhani; History of Bandarbhel-Jhaid Garhwal in connection with Battle between Garhwal-Sirmaur Chieftain Ratandev and Timur Lang or Tamerlane/ Tarmashirin Khan /Timur Beg Gurkhani; History of Garhwal in connection with Battle between Garhwal-Sirmaur Chieftain Ratandev and Timur Lang or Tamerlane/ Tarmashirin Khan /Timur Beg Gurkhani;


Bhishma Kukreti

Karya Laksana or Embellishment Characteristic Mark in Garhwali Folk Dramas

Review of Characteristics of Garhwali Folk Drama, Folk Theater/Rituals and Traditional Plays part -122

                                 गढ़वाली   लोक नाटकों में  कार्य लक्षण   

                     Bhishma Kukreti (लोक साहित्य शोधार्थी)    

In drama, when defects of an objects are told as merits or merits are taken from merits such characteristic mark is called embellishment.
                         नाटक में कार्य लक्षण की परिभाषा

नाटक  में दोषों को गुण बताने वाले वार्तालाप को कार्य कहते हैं।

                                           गढ़वाली लोक नाटकों में  कार्य लक्षण का उदाहरण

सन 1968 -69 में मित्रग्राम (मल्ला ढांगू, पौड़ी गढ़वाल ) में खेली गयी रामलीला के नाटक के मध्य अंतराल के समय वाले सीन में शराबी की एक ऐक्टिंग -

शराबी - देखो मि  दारु घटकैक पींदु तो मि  कबि बि झूठ नि बुलद किलैकि शराबी झूट कतै नि बुलद। मि कैक बात इना उना बि नि लगांदु।  अरे मी तैं क्वी बात याद राव तो मी इनाकी छ्वीं उना लगौल ना ?

(संदर्भ: गढ़वाली लोक नाटकों के  मुख्य तत्व व विश्लेषण लेख श्रृंखला में भीष्म कुकरेती द्वारा संकलित गढ़वाली  लोक नाटकों के वार्तालापों से , शैलवाणी, कोटद्वार  के 2014 के कई अंकों में )



Copyright@ Bhishma Kukreti 22/3/2014

Characteristics of Garhwali Folk Drama, Community Dramas; Folk Theater/Rituals and Traditional to be continued in next chapter
                 References
1-Bharat Natyashastra
2-Steve Tillis, 1999, Rethinking Folk Drama
3-Roger Abrahams, 1972, Folk Dramas in Folklore and Folk life 
4-Tekla Domotor , Folk drama as defined in Folklore and Theatrical Research
5-Kathyrn Hansen, 1991, Grounds for Play: The Nautanki Theater of North India
6-Devi Lal Samar, Lokdharmi Pradarshankari Kalayen 
7-Dr Shiv Prasad Dabral, Uttarakhand ka Itihas part 1-12
8-Dr Shiva Nand Nautiyal, Garhwal ke Loknritya geet
9-Jeremy Montagu, 2007, Origins and Development of Musical Instruments
10-Gayle Kassing, 2007, History of Dance: An Interactive Arts Approach
11- Bhishma Kukreti, 2013, Garhwali Lok Natkon ke Mukhya Tatva va Charitra, Shailvani, Kotdwara
12- Bhishma Kukreti, 2007, Garhwali Lok Swangun ma rasa ar Bhav , Chithipatri
Xx
Notes on Karya Laksana or Embellishment Characteristic Mark in Garhwali Folk Drama, Folk Rituals, Community Theaters and Traditional Plays; Karya Laksana or Embellishment Characteristic Mark  in Garhwali Folk Drama, Folk Rituals, Community Theaters and Traditional Plays from Chamoli Garhwal, North India, South Asia; Karya Laksana or Embellishment Characteristic Mark in Garhwali Folk Drama, Folk Rituals, Community Theaters and Traditional Plays from Rudraprayag Garhwal, North India, South Asia;  Karya Laksana or Embellishment Characteristic Mark in Garhwali Folk Drama, Folk Rituals, Community Theaters and Traditional Plays from Pauri Garhwal, North India, South Asia; Karya Laksana or Embellishment Characteristic Mark in Garhwali Folk Drama, Folk Rituals, Community Theaters and Traditional Plays from Tehri Garhwal, North India, South Asia; Karya Laksana or Embellishment Characteristic Mark in Garhwali Folk Drama, Folk Rituals, Community Theaters and Traditional Plays from Uttarkashi Garhwal, North India, South Asia;  Karya Laksana or Embellishment Characteristic Mark  in Garhwali Folk Drama, Folk Rituals, Community Theaters and Traditional Plays from Dehradun Garhwal, North India, South Asia; Karya Laksana or Embellishment Characteristic Mark in Garhwali Folk Drama, Folk Rituals, Community Theaters and Traditional Plays from Haridwar Garhwal, North India, South Asia;
गढवाली लोक नाटकों में कार्य लक्षण ,  टिहरी गढ़वाल के गढवाली लोक नाटकों में कार्य लक्षण ;उत्तरकाशी गढ़वाल के गढवाली लोक नाटकों में कार्य लक्षण, हरिद्वार गढ़वाल के गढवाली लोक नाटकों में कार्य लक्षण   ;देहरादून गढ़वाल के गढवाली लोक नाटकों में कार्य लक्षण;पौड़ी गढ़वाल के गढवाली लोक नाटकों में कार्य लक्षण;चमोली गढ़वाल के गढवाली लोक नाटकों में कार्य लक्षण ; रुद्रप्रयाग गढ़वाल के गढवाली लोक नाटकों में  कार्य लक्षण;


Bhishma Kukreti

                           क्या  विजया बड़थ्वाल तैं भाजपा टिकेट मिलण  अतिक्रमण नि छौ ?

                                        चुनगेर ,चबोड़्या -चखन्यौर्या -भीष्म कुकरेती       
(s =आधी अ  = अ , क , का , की ,  आदि )           

ब्याळि 22 -3 -2014 कुण टीवी मा भाजपा का बुजर्ग नेता जसवंत सिंगक बयान सूण बल भाजपा मा अतिक्रमण हूणु च अर जसवंत  दुखी छन कि जौन भाजपा बान संघर्ष कार वूंकि अनदेखी हूणी च।
ह्वे सकद च कि जसवंत सिंग जी सही ह्वावन बि !
पण यदि भूतपूर्व कुंवर तैं भाजपा से टिकेट मिल जांद तो वू अतिक्रमण मान्य छौ।
जसवंत सिंग से सवाल कर्यांद बल जब तुमन पिछली बार पश्चमी बंगाल दार्जिलिंग लोक  सभा पर चुनाव लौड़ अर जीति बि गेवां तो क्या वो स्थानीय नेतृत्व पर तुमारो अतिक्रमण नि छौ ? क्वी पूछो तो सै कि भाजपा  वास्ता दार्जिलिंग सीट एक सेफ सीट छे। याने कि दार्जिलिंग मा भाजपा का स्थानीय कार्यकर्ता अर नेता सुपर ऐक्टिव छन तभी तो वा सीट सेफ च।  अर यां पर जसवंत सिंग तैं पिछली लोक सभा कु टिकेट दिए गे।  तो जसवंत भाया ! क्या दार्जिलिंग मा भैरो नेताक चुनाव लड़न दार्जिलिंग का स्थानीय नेताओं पर खुले आम अतिक्रमण नि छौ ?
वाह ! बाड़मेर का कुवर ! जब तुम अतिक्रमण कारो तो वो मान्य अर जब क्वी हैंक अतिक्रमण कारो तो वो अमान्य ? दुसरो अतिक्रमण अन्याय अर अपण अतिक्रमण न्याय , जसवंत सिंग साहेब ! यु कखक न्याय च भै ?
जसवंत  सिंग जी ! जब तुमन खुलेआम अपण किताब मा जिन्ना की तारीफ़ कार अर अपरोक्ष रूप से राजा -महाराजाओं की वकालात कार , स्वतंत्रता आंदोलन का कॉंग्रेसी नेताओं की काट कार तो मिस्टर जिन्ना लवर ! मिस्टर जसवंत सिंग तब जब तुमन देश का साथ एक तरां  कि गद्दारी ही कार तो तब तुमारा जजबात कख मोर्यां छा भाया ?
वाह डियर जसवंत ! व्हट ए हिपोक्रेट यू आर ! कितना ढोंगी हो तुम जसवंत सिंग !
हे  भूतपूर्व केंद्रीय मंत्री ! तुम कथगा पाखंडी छा यी आज दिखेणु च।  याद दिलाये जाव जब  बारा साल पैल तुमन याने  भाजपान सन 2002 मा पौड़ी गढ़वाल कु यमकेश्वर चुनाव  क्षेत्र से श्रीमती विजया बड़थ्वाल तैं विधायक कु टिकेट दे तो तुम्हारा अतिक्रमण वाळ सिद्धांत कै कूण पड्यूं छौ।  विजया बड़थ्वाल याने  वूंक पति श्री चंद्रमोहन बड़थ्वालन तो भाजपा मा कबि बि काम नि कार छौ।  स्व चंद्रमोहन बड़थ्वाल तो जनमजाति कॉंग्रसी छ्या।  फिर यमकेश्वर का सैकड़ों भाजपा कार्यकर्ताओं की अनदेखी किलै करे गे छे ? पाखंड का देवाधिदेव व जसवंत सिंग ! जरा जबाब तो द्यावा कि श्रीमती बड़थ्वाल कु भाजपा तो छ्वाडो उत्तराखंड आंदोलन मा क्या योगदान छौ या यमकेश्वर चुनाव क्षेत्र मा तब विजया बड़थ्वालन क्या काम कौर छौ जु श्रीमती बड़थ्वाल तैं भाजपा का टिकेट दिए गे छौ ? ढोंगी महाराज ! क्या विजया बड़थ्वाल तैं टिकेट दीण अतिक्रमण नि छौ ?
हे कुतर्क का बादशाह ! जब तुमन कॉंग्रेसी नेता मेजर जनरल टीपीएस रावत तैं भाजपा का टिकेट दे छौ तो क्या वो इंक्रोचमेंट नि छौ ?
यशवंत सिन्हा , धर्मेन्द्र , विनोद खन्ना , चेतन चौहान ,  जेठमलानी , आदि पैराशूटी कंडीडेट्स कु भाजपा मा आण क्या सीधा अतिक्रमण नि छौ ? तब  तुमारी टुटकी कख छे हुईं ? तब तुमारी निपल्टी कख छे हुईं ?
जब तलक तुम तैं टिकेट मिलणु राइ तुम तैं भाजपा मा अतिक्रमण जायज लग अर जनि तुमर टिकेट कट कि भाजपा मा अतिक्रमण नाजायज ह्वे गे ? भूतकाल मा भाजपा मा चुनावक बगत भौत बार अतिक्रमण ह्वे अर तब तुम बि भाजपाई हाई कमांड का एक हिस्सा छा। द्वीमुख्या सांप की बोली बुलण वाळ जसवंत सिंह जी ! अतिक्रमण का सिद्धांत चिणन वाळ  ओडुं मा तुम बि एक ओड छंवां तो अतिक्रमण की आलोचना तुमर गिच से शोभा नि दींदी।
जसवंत सिंह ! तुम प्रजातंत्र का एक कोढ़ी चेहरा छंवां ! तुम प्रजातंत्री ढोंग , जम्हूरियत मा पाखंड , डेमोक्रसी मा फरेब की जीती जागती मूर्ति छंवां। तुमर  सरीखा ढोंगी , पाखंडी , फरेबियों का कारण हमारो प्रजातंत्र बार बार खतरा मा आंद।



Copyright@ Bhishma Kukreti  23 /3/2014

*कथा , स्थान व नाम काल्पनिक हैं।
[गढ़वाली हास्य -व्यंग्य, सौज सौज मा मजाक  से, हौंस,चबोड़,चखन्यौ, सौज सौज मा गंभीर चर्चा ,छ्वीं;- जसपुर निवासी  द्वारा  जाती असहिष्णुता सम्बंधी गढ़वाली हास्य व्यंग्य; ढांगू वाले द्वारा   पृथक वादी  मानसिकता सम्बन्धी गढ़वाली हास्य व्यंग्य;गंगासलाण  वाले द्वारा   भ्रष्टाचार, अनाचार, अत्याचार पर गढ़वाली हास्य व्यंग्य; लैंसडाउन तहसील वाले द्वारा   धर्म सम्बन्धी गढ़वाली हास्य व्यंग्य;पौड़ी गढ़वाल वाले द्वारा  वर्ग संघर्ष सम्बंधी गढ़वाली हास्य व्यंग्य; उत्तराखंडी  द्वारा  पर्यावरण संबंधी गढ़वाली हास्य व्यंग्य;मध्य हिमालयी लेखक द्वारा  विकास संबंधी गढ़वाली हास्य व्यंग्य;उत्तरभारतीय लेखक द्वारा  पलायन सम्बंधी गढ़वाली हास्य व्यंग्य; मुंबई प्रवासी लेखक द्वारा  सांस्कृतिक विषयों पर गढ़वाली हास्य व्यंग्य; महाराष्ट्रीय प्रवासी लेखक द्वारा  सरकारी प्रशासन संबंधी गढ़वाली हास्य व्यंग्य; भारतीय लेखक द्वारा  राजनीति विषयक गढ़वाली हास्य व्यंग्य; सांस्कृतिक मुल्य ह्रास पर व्यंग्य , गरीबी समस्या पर व्यंग्य, आम आदमी की परेशानी विषय के व्यंग्य, जातीय  भेदभाव विषयक गढ़वाली हास्य व्यंग्य; एशियाई लेखक द्वारा सामाजिक  बिडम्बनाओं, पर्यावरण विषयों   पर  गढ़वाली हास्य व्यंग्य, राजनीति में परिवार वाद -वंशवाद   पर गढ़वाली हास्य व्यंग्य; ग्रामीण सिंचाई   विषयक  गढ़वाली हास्य व्यंग्य, विज्ञान की अवहेलना संबंधी गढ़वाली हास्य व्यंग्य  ; ढोंगी धर्म निरपरेक्ष राजनेताओं पर आक्षेप , व्यंग्य , अन्धविश्वास  पर चोट करते गढ़वाली हास्य व्यंग्य    श्रृंखला जारी  ] 


Bhishma Kukreti

History Aspects of Chandpur, Malla Salan and Talla Salan Garhwal after Timur Lang Attack on Garhwal

           History of Garhwal including Haridwar (1223- 1804 AD) –part -51   
   
History of Uttarakhand (Garhwal, Kumaon and Haridwar) -296 

                       By: Bhishma Kukreti (A History Research Student)

                       Delhi Sultanate after Timur
On 17 December 1398, Timur attacked Delhi India to slaughter Hindus (Kafirs). He returned to
             After destructing west Uttar Pradesh, Haridwar, South Garhwal, Himachal and Jammu, Timur reached Samarkand.
After Timur returning from India, Delhi Sultan Mahmud Tughaluq returned to Delhi from his hiding place.  Sultan could not consolidate his lost territory due to Timur attack. Mahmud Tughluq died in 1413. In 1414, Khizr  Khan captured Delhi Sultanate and founded sayyad Dynasty rule.
                    Attack on Katehar by Delhi Sultan Army
      Katehar (Barely region) Rajput chieftains were always pain on the neck of Delhi Rulers. Katehar Hindu chieftains used to revolt against Delhi Rulers time to time. In 1416, Khijar Khan dispatched his huge army to suppress Katehar Jagirdar Rai Harsingh who declared him independent of Delhi rule refused to pay tributes to Delhi Sultanate. As soon as Sultanate army entered to Katehar, Harsingh hid into dense forest. The Sultanate army surrounded forest and there was battle between Harsingh and Khizr  Khan Army. Harsingh was defeated and he ran towards Kumaon hills.
                  First Attack on Kumaon 

             The Delhi army commander Tazulmulk and his army followed Harsingh in Kumaon region. Harsingh ran towards interior of Kumaon and Delhi Army could not capture Harsingh in Kumaon. Delhi army destroyed many Kumaoni villages and made thousands of people slave. The Muslim Army looted valuables from Kumaon regions.

                           More Attacks on Katehar
                    Khizr Khan came to Katehar region to attack and punish on Harsingh and other Hindu rebellions.  Khizr Khan cut the forests of Sambhal (Moradabad region) and bank of Ram Ganga.  Again in 1420, Delhi army attacked on Katehar. Harsingh had to agree for paying tribute to Delhi Sultanate.
          In 1423, Mubarak Shah (son of Ala ud din Khizr ) attacked on Katehar and collected taxes and tribute. Again when in 1424, Mubarak Shah reached to Ganga bank, Harsingh came to meet Delhi Sultan. Harsingh was kept captive in Sultan camp to agree past taxes and tribute.

              Attack on Kumaon by Mubarak Army
         The Sultanate army entered into Kumaon Bhabhar and then in hills. The army spent some time (definitely destructing the region) and when the season did not suit the army came down in plains through Ramganga bank. On that time, plains of present Uttar Pradesh was suffering from acute famine. The Sultan army returned to Delhi
  The detailed description of Sultan army attacking on Kumaon is not available. However, it is definite that Sultan army crossed Ganga while coming to Katehar and returning to Delhi.
Therefore, it is easy guess that Sultan army entered to Kumaon by marching Talla Salan, Bhabhar, Malla Salan, Chandpur, Dwarhat and Baijnath.
                 Definitely, the people of Talla Salan, Bhabhar, Malla Salan, Chandpur, Dwarhat and Baijnath had suffered the wrath of Sultan army. Definitely Sultan army looted Talla Salan, Bhabhar, Malla Salan, Chandpur, Dwarhat and Baijnath regions.
              Vikram Chandra was the ruler of Kali Kumaon and perhaps the son or heir of Vatsaraj was ruler of Dehradun, Dhangu Garh region. No mention is available of Haridwar in Khilji dynasty 

                       Khizr Rule over Some parts of Haridwar?

The fief of Saharanpur was given to Sayyid Salim in the time of Khizr Khan. That means probably, whole of Haridwar or west of today's Haridwar was under Khizr Khan.

Copyright@ Bhishma Kukreti Mumbai, India, bckukreti@gmail.com 23/3//2014
History of Garhwal – Kumaon-Haridwar (Uttarakhand, India) to be continued... Part -297   

                                      References

1-Dr. Shiv Prasad Dabral, 1971, Uttarakhand ka Itihas Bhag-4, Veer Gatha Press, Dogadda, Pauri Garhwal, India 
2-Harikrishna Raturi, Garhwal ka Itihas
3-Dr. Patiram, Garhwal Ancient and Modern
4-Rahul Sankrityayan, Garhwal
5- Oakley and Gairola, Himalayan Folklore
6- Bhakt Darshan, Garhwal ki Divangit Vibhutiyan
7-Foster, Early Travels in India William Finch
8-Upadhyaya, Shri Shankaracharya
9-Shering, Western Tibet and British
10-H.G. Walton, Gazetteer of British Garhwal
11-B.P.Kamboj, Early Wall Paintings of Garhwal
12-H.g Walton, Gazetteer of Dehradun
13- Vimal Chandra, Prachin Bharat ka Itihas
14-Meera Seth, Wall Paintings of Western Himalayas 
15-Furar, Monumental Antiquities
16-Haudiwala, Studies in Indo-Muslim History
17- Rahul Khari 2007, Jats and Gujjar Origin, History and Culture
18- Upendra Singh, 2006, Delhi: Ancient History, Barghahan Books
19- B.S. Dahiya, 1980, Jats the Ancient Rulers (A Clan Study) , Sterling Publications
20- Maithani, Bharat –Gotrapravardeepika
21 Prem Hari Har Lal, 1993, The Doon Valley Down the Ages
22-Dashrath Sharma, Early Chauhan Dynasties
23- Shailndra Nath Sen, Ancient History and Civilization
24-H.M Elliot, 1867, The History of India as told by its Own Historians
25- Jaswant Lal Mehta, 1979, Advance Study in Medieval India
26- Nau Nihal Singh, 2003, The Royal Gurjars: their contribution to India, Anmol Publications 
(The History of Garhwal, Kumaon, Haridwar write up is aimed for general readers)
History of Garhwal from 1223-1804 to be continued in next chapter    
Notes on  South Asian Medieval History of Garhwal;  South Asian Medieval History of Pauri Garhwal;  Medieval History of Chamoli Garhwal;  South Asian Medieval History of Rudraprayag Garhwal;  South Asian Medieval History of Tehri Garhwal;  Medieval History of Uttarkashi Garhwal;  South Asian Medieval History of Dehradun, Garhwal;  Medieval History of Haridwar ;  South Asian Medieval History of Manglaur, Haridwar;  South Asian Medieval History of Rurkee Haridwar ;  South Asian Medieval History of Bahadarpur Haridwar ; South Asian History of Haridwar district to be continued...   
Xx

Bhishma Kukreti

Anuniti Laksana or Submission Characteristic Mark in Garhwali Folk Dramas

Review of Characteristics of Garhwali Folk Drama, Folk Theater/Rituals and Traditional Plays part -123

                                 गढ़वाली   लोक नाटकों में  अनुनीति लक्षण   

                     Bhishma Kukreti (लोक साहित्य शोधार्थी)    

                In a drama, sweet words which are uttered, to please one after pardoning one's remarkable offence due to anger is called  Anuniti Laksana or Submission Characteristic Mark.
                      नाटक में अनुनीति लक्षण की परिभाषा

नाटक में विलक्षण क्रोध से हुए अपराध की भरपाई हेतु मधुर से करने को अनुनीति कहते हैं।

                     गढ़वाली लोक नाटकों में अनुनीति   लक्षण का उदाहरण

सन 1967 -1968 करीब जसपुर (मल्ला ढांगू , पौड़ी गढ़वाल ) में हम बच्चों ने लयड़ चारागाह में एक त्वरित नाटक खेला था जो एक सुनी हुयी घटना या लोक कथा के आधार पर था।

बड़ो भाई -द्याखो पंचो ! मीन गुस्सा मा अपण भुलाक नाक बुकै दे।  पर बंटवारा करद मीन वै तैं पूरो हिस्सा दे छौ कि ना ?

(संदर्भ: गढ़वाली लोक नाटकों के  मुख्य तत्व व विश्लेषण लेख श्रृंखला में भीष्म कुकरेती द्वारा संकलित गढ़वाली  लोक नाटकों के वार्तालापों से , शैलवाणी, कोटद्वार  के 2014 के कई अंकों में )



Copyright@ Bhishma Kukreti 23/3/2014

Characteristics of Garhwali Folk Drama, Community Dramas; Folk Theater/Rituals and Traditional to be continued in next chapter
                 References
1-Bharat Natyashastra
2-Steve Tillis, 1999, Rethinking Folk Drama
3-Roger Abrahams, 1972, Folk Dramas in Folklore and Folk life 
4-Tekla Domotor , Folk drama as defined in Folklore and Theatrical Research
5-Kathyrn Hansen, 1991, Grounds for Play: The Nautanki Theater of North India
6-Devi Lal Samar, Lokdharmi Pradarshankari Kalayen 
7-Dr Shiv Prasad Dabral, Uttarakhand ka Itihas part 1-12
8-Dr Shiva Nand Nautiyal, Garhwal ke Loknritya geet
9-Jeremy Montagu, 2007, Origins and Development of Musical Instruments
10-Gayle Kassing, 2007, History of Dance: An Interactive Arts Approach
11- Bhishma Kukreti, 2013, Garhwali Lok Natkon ke Mukhya Tatva va Charitra, Shailvani, Kotdwara
12- Bhishma Kukreti, 2007, Garhwali Lok Swangun ma rasa ar Bhav , Chithipatri
Xx
Anuniti Laksana or Submission Characteristic Mark in Garhwali Folk Drama, Folk Rituals, Community Theaters and Traditional Plays;  Anuniti Laksana or Submission Characteristic Mark  in Garhwali Folk Drama, Folk Rituals, Community Theaters and Traditional Plays from Chamoli Garhwal, North India, South Asia;  Anuniti Laksana or Submission Characteristic Mark in Garhwali Folk Drama, Folk Rituals, Community Theaters and Traditional Plays from Rudraprayag Garhwal, North India, South Asia;  Anuniti Laksana or Submission Characteristic Mark  in Garhwali Folk Drama, Folk Rituals, Community Theaters and Traditional Plays from Pauri Garhwal, North India, South Asia;  Anuniti Laksana or Submission Characteristic Mark in Garhwali Folk Drama, Folk Rituals, Community Theaters and Traditional Plays from Tehri Garhwal, North India, South Asia;   Anuniti Laksana or Submission Characteristic Mark in Garhwali Folk Drama, Folk Rituals, Community Theaters and Traditional Plays from Uttarkashi Garhwal, North India, South Asia;  Anuniti Laksana or Submission Characteristic Mark   in Garhwali Folk Drama, Folk Rituals, Community Theaters and Traditional Plays from Dehradun Garhwal, North India, South Asia;  Anuniti Laksana or Submission Characteristic Mark in Garhwali Folk Drama, Folk Rituals, Community Theaters and Traditional Plays from Haridwar Garhwal, North India, South Asia;
गढवाली लोक नाटकों में अनुनीति लक्षण ,  टिहरी गढ़वाल के गढवाली लोक नाटकों में अनुनीति लक्षण  ;उत्तरकाशी गढ़वाल के गढवाली लोक नाटकों में अनुनीति लक्षण , हरिद्वार गढ़वाल के गढवाली लोक नाटकों में  अनुनीति लक्षण ;देहरादून गढ़वाल के गढवाली लोक नाटकों में अनुनीति लक्षण ;पौड़ी गढ़वाल के गढवाली लोक नाटकों में अनुनीति लक्षण;चमोली गढ़वाल के गढवाली लोक नाटकों में अनुनीति लक्षण; रुद्रप्रयाग गढ़वाल के गढवाली लोक नाटकों में  अनुनीति लक्षण;


Bhishma Kukreti

 -                                      पेड मीडिया कु कारोबार याने बिके हुए पत्रकार

                                        चुनगेर ,चबोड़्या -चखन्यौर्या -भीष्म कुकरेती       
(s =आधी अ  = अ , क , का , की ,  आदि ) 


ब्याळि म्यार एक दगड्यान बोलि बल स्थानीय केबल टीवी ऑपरेटरक इख राजनीतिक विश्लेषकों कि भर्ती खुलीं च त ये भीषम तू बि भर्ती ह्वे जा। केबल ऑपरेटर म्यार ख़ास दगड्या च।
मीन स्वाच कुछ  नी च तो बाछीक काँध ही मलासे जाव। मि स्थानीय केबल ऑपरेटोरौ कार्यालय ग्यों अर मालिक तैं मीलु।
मि -आपक दगड्यान बताइ कि आप स्थानीय न्यूज ब्रॉडकास्ट करदा अर लोक सभा चुनावों वास्ता तुम तैं पोलिटिकल ऐनालिस्टुं जरूरत च। 
  केबल ऑपरेटर मालिक -ठीक च तुम भर्ती ह्वे जावो। दस मई तक काम करो अर खूब पैसा बणाओ !
मि - पर मि तैं अनबायस  पोलिटिकल कंमेंट्री अर एनेलिसिस कु  अनुभव नी च।
मालिक  -त्वै तैं लगद च कि रास्ट्रीय अखबारों या टीवी चैनेलों का राजनैतिक विश्लेषकों तैं कुछ आंद च ?
मि -एमजे अकबर कु भाजपा मा जाण , आशुतोष आदि कु आप पार्टी मा जाण से त लगद कि यी बस राजनैतिक महत्वाकांक्षा पाळी बैठ्या छा।
मालिक  -अर टीवी शो मा चमकता -दमकता मराठी पत्रकार कुमार केतकर का तर्क से क्या लगद ?
मि - साफ़ लगद कि कुमार केतकर टीवी शो मा आण से पैल  कॉंग्रेसक ड्यार बिटेन खट्टू पऴयो खैक आंद।  यदि राहुल गांधी बाबा विश्वनाथ का दर्शन करद तो महान पत्रकार केतकर का वास्ता गांधी परिवार की धर्म मा आत्मिक रूप से आस्था कु परिचायक च।  यदि नरेंद्र मोदी बाबा विश्वनाथ का दर्शन कारो तो कुमार केतकर की शब्दावली मा यु एक कुकृत्य अर आरएसएस द्वारा हिन्दू भावना भड़काणै कोशिश च।         
मालिक  - टीवी शो मा प्रखर , प्रख्यात पत्रकार विनोद शर्मा का टीवी शो वाचन तै देखिक क्या लगद ?
मि -इन लगद कि जन बुल्यां ये परमतपी पत्रकार तै कॉंग्रेस मर्च खलैक टीवी शो मा भिजदी।  हरेक बगत कॉंग्रेस की लाल करद अर भाजपा क हरेक कार्य तैं नरकगामी बतांद।
मालिक  -फिर पत्रकारिता तैं एवरेस्ट मा पौंछाण वाळ  विनोद मेहता का वाच -वचन से क्या लगद ?
मि -  साफ़ लगद कि यु विनोद मेहता याने भारत पत्रकारिता कु एकमेव  रत्न , अमर पत्रकार राहुल गांधी या केजरीवाल कु सलाहकार च।
मालिक  -स्वपन दास का आर्ग्युमेंट्स से क्या लगद ?
मि -लगण क्या च सब तैं इनी लगद कि स्वपन दास भाजपा मा नौकरी करद अर क्या ?
मालिक  -अर प्रभु चावला , दिबांग या पुण्य प्रसून वाजपेई सरीखा डिबेट ऐंकरूँ बारा मा क्या ख़याल च।
मि - पैल त मि समझदो छौ कि टीवी मा  न्यूट्रल एंकर   हूंदन पर अब आशुतोष कु आप पार्टी ज्वाइन करण से लगद कि हरेक ऐंकर राजयसभा जाणो बान पत्रकारिता मा च।  मि तैं इन लगद कि हरेक बड़ा पत्रकार कु स्वार्थ कै ना कै राजनीतिक पार्टी से जुड्यूं च।     
मालिक  -वेरी गुड एनेलिसिस ! पुष्पेश पंत कु बारा मा क्या ख़याल च ?
मि -बिचारा सन 1969 की वामपंथी पत्रकारिता से भैर ही नि आणा छन।  आइ थिंक सच जौरनेलिस्ट्स आर स्पेंट फोर्सेज।
मालिक  -वेरी वेल ! तो एक काम कारो।  प्वारम राजनीतिक पार्ट्यूं ऑफिस छन।  उख जावो एक पार्टी से द्वी करोड़ रुप्या लेक आवो।  पंद्रा पर्सेंट तुम रख लेन।
मि -   द्वी करोड़ रूप्या ? 
मालिक  -हाँ ज्वै बि पार्टी तुम तैं द्वी करोड़ रुपया दीणो  तैयार ह्वै जाव तुम म्यार केबल टीवी मा वीं पार्टीक गुण गान करो अर विरोधी पार्टी का विरुद्ध भयंकर विष वमन करो।
मि -पर द्वी करोड़ ?
मालिक (पर्दा हटैक एक हाल दिखांद )  -वू द्याखो हरेक संसदीय क्षेत्र से हरेक पार्टी का पेड़ पोलिटिकल ऐनेलिस्ट्स बैठ्याँ छन।  यी सब कै ना कै पोलिटिकल पार्टी से दुदु करोड़ लेक अयाँ छन अर म्यार स्थानीय केबल चैनेल मा एफिलिएटेड पोलिटिकल पार्टी का भजन कीरतन करणा छन। 
मि -   पर पत्रकारिता मा बि आत्मा विक्री ?     
मालिक  -अब तो कैपिटिलज्म का बोल बाला है।  आत्मा क्या जीवात्मा भी बिकती है। खुलेआम पत्रकारिता बिकती है।
मि -मि सोचिक बतांदु।
मालिक  -ठीक च स्याम दैं बताइ दे कि तू अपण आत्मा बिचणो तयार छे कि ना?
मि -  जी !
अबि तक मेरी आत्मा गवाह नि दे सकणी च कि मि अपण आत्मा बेचूं कि ना ?
क्या आप सलाह से सकदां कि मि बि यूँ बिक्यां पत्रकारुं अर ऐंकरुं तरां अपण आत्मा कै पोलिटिकल पार्टीक इख गिरवी धौरिक ऐ जौं ? शुड आइ और शुड आइ नौट  ?


   
Copyright@ Bhishma Kukreti  24 /3/2014

*कथा , स्थान व नाम काल्पनिक हैं।
[गढ़वाली हास्य -व्यंग्य, सौज सौज मा मजाक  से, हौंस,चबोड़,चखन्यौ, सौज सौज मा गंभीर चर्चा ,छ्वीं;- जसपुर निवासी  द्वारा  जाती असहिष्णुता सम्बंधी गढ़वाली हास्य व्यंग्य; ढांगू वाले द्वारा   पृथक वादी  मानसिकता सम्बन्धी गढ़वाली हास्य व्यंग्य;गंगासलाण  वाले द्वारा   भ्रष्टाचार, अनाचार, अत्याचार पर गढ़वाली हास्य व्यंग्य; लैंसडाउन तहसील वाले द्वारा   धर्म सम्बन्धी गढ़वाली हास्य व्यंग्य;पौड़ी गढ़वाल वाले द्वारा  वर्ग संघर्ष सम्बंधी गढ़वाली हास्य व्यंग्य; उत्तराखंडी  द्वारा  पर्यावरण संबंधी गढ़वाली हास्य व्यंग्य;मध्य हिमालयी लेखक द्वारा  विकास संबंधी गढ़वाली हास्य व्यंग्य;उत्तरभारतीय लेखक द्वारा  पलायन सम्बंधी गढ़वाली हास्य व्यंग्य; मुंबई प्रवासी लेखक द्वारा  सांस्कृतिक विषयों पर गढ़वाली हास्य व्यंग्य; महाराष्ट्रीय प्रवासी लेखक द्वारा  सरकारी प्रशासन संबंधी गढ़वाली हास्य व्यंग्य; भारतीय लेखक द्वारा  राजनीति विषयक गढ़वाली हास्य व्यंग्य; सांस्कृतिक मुल्य ह्रास पर व्यंग्य , गरीबी समस्या पर व्यंग्य, आम आदमी की परेशानी विषय के व्यंग्य, जातीय  भेदभाव विषयक गढ़वाली हास्य व्यंग्य; एशियाई लेखक द्वारा सामाजिक  बिडम्बनाओं, पर्यावरण विषयों   पर  गढ़वाली हास्य व्यंग्य, राजनीति में परिवार वाद -वंशवाद   पर गढ़वाली हास्य व्यंग्य; ग्रामीण सिंचाई   विषयक  गढ़वाली हास्य व्यंग्य, विज्ञान की अवहेलना संबंधी गढ़वाली हास्य व्यंग्य  ; ढोंगी धर्म निरपरेक्ष राजनेताओं पर आक्षेप , व्यंग्य , अन्धविश्वास  पर चोट करते गढ़वाली हास्य व्यंग्य    श्रृंखला जारी  ] 

Bhishma Kukreti

 History Analysis of Agriculture and Crops of Garhwal in Sultanate Period (1206-1500)

           History of Garhwal including Haridwar (1223- 1804 AD) –part -52   
   
History of Uttarakhand (Garhwal, Kumaon and Haridwar) -297 

                       By: Bhishma Kukreti (A History Research Student)

      Dependency on Muslim Biographers for Historical Analysis of Garhwal in Sultanate Period


           Historians depend on Garhwal history for thirteenth to fifteenth century on Muslim biographers of Muslim rulers or Muslim legends. The Muslim biographers wrote about wins or events of their masters than describing social and cultural situations in the cited regions. The religious sect scholars wrote about pilgrims or their devoted sects.

  Historical Analysis of Population of Garhwal in Tughluq, Sayyed, Timur, Lodhi –Sultanate Periods

           The biographers of Muslim attackers on Garhwal described the population of South Garhwal –Haridwar, Dehradun and Bhabhar on higher side or in exaggerated manners. No doubt exaggerated, it is clear that the population of South Garhwal was dense as also seen in present time. 
                The slaves from Dehradun were counted as seven laksh in Mahmud Ghazani attack on Dehradun.
             It is written that the grandson of Mahmud captured one lakhs Galbar or fire worshippers and were made slaves.
Timur also captured more than five laks of fire worshippers. 
    The above descriptions by Muslim biographers might be exaggerated but do not create doubt that the population in Salan, Bhabhar (Garhwal); Dehradun and Haridwar was dense.

               History Analysis of Habitats of People in Garhwal in Sultanate Period


              People used to live in villages. The head quarters of Pargana, Chieftain's kingdom capital were cities and had dense population. In western Garhwal, there were cities as Santur, Salmur; Chandiya )Jandiya), Miyapur (Mayapur), Kapula (Haridwar), Devalgarh (Warangal). It seems Gangdwar or Haridwar was destroyed before Timur attack as there is no mention in Timur biography for destructing temples in Haridwar..
When there used to be attack on plains of Garhwal, people used to take shelters in hills of north.

            History Analysis of Agriculture in Garhwal in Sultanate Period
   
                    Most of people used to depend on agriculture. There was no system importing grains from other region and societies were living in self reliance system. The peasants worked hard and to eke out bare subsistence.  The village headmen and land lords had higher standard of life than ordinary villagers.
               Doon and Bhabhar regions were higher agriculture product producers. That was the reasons that the Kings used to defend that region and Muslim invaders used to attack on that prosperous region. 
  Agriculturists used to have domestic animal herds in numbers. The domestic animal population was also one of the attracting bonanzas for Muslim invaders. Farmers or domestic animal owners (Khadak) used to take their animals from one place to other place as per seasons.
         It seems that people had no shortage of milk, butter and Ghee. Coarse grains were major productions and forest produces was to keep famine away from the region. The two crops with rotation system persisted in the region. Plough by ox pair was common in other Indian parts and definitely it was common Garhwal too. Grass growing near farm land was common aspects as grass was a main fodder.  There might be dozens of grasses in Garhwal used for fodders.
The land was classified according to structure of land and fertility and according to crop too. Wherever, farmers used to have wheat crops or cane crops in Dehradun-Bhabhar-Haridwar, the leveling and cleaning process was elaborate. Barely cropping was much simpler and people had more barley farms than British era. Less preparation than wheat was done for many millets cropping. 
Before, ploghing and leveling, it was necessary to have fertilizers in the farm lands. Compost manure of domestic animals was scattered on the farm land. Where the farms were far from villages Goth or animals were kept for night on the fields.
Perhaps the farmers started to gain Persian knowledge of making reservoirs and irrigation system. However, rain was basic source of irrigation than canals.
The crops were harvested with the aid of sickles and thrashing was done by wooden clubs and walking of animals on heap of cut stalks of crops. The grains were put into Kuthar or Dabal by putting a layer of ashes and some anti insect leaves.

                         Principal Crops grown in Sultanate Period in India 

Hamida Khatun Naqvi (1984) detailed the following crops in India in Sultanate Period –
Wheat
Rice
Jawari
Bajara
Koda
Jhangwar (millets)
Barely
Gram
Moth
Vetches
Mung
Peas
Lentils
Arhar
Sarson
Til
Linseeds
Sugarcane
Cotton
Hemp
Cotton
Indigo
Raddish
Flowers
Etc
                 Since, Garhwal is having different geographical variations, Garhwal is fortunate to have all types of crops except sea shore crops were harvested. Therefore, it is assumed that all the above crops existed in Garhwal in Sultanate Period.
         Forests were full of fruits, shoots, and underground tubers and bulbs to satisfy the demand of people.
(See also Bhishma Kukreti, उत्तराखंड में कृषि व भोजन का इतिहास)

                 History Analysis of Prosperity in Garhwal in Sultanate Period


   There were strong perceptions among outsiders as Timur that Garhwal/Karachal had ample gold mines, economical animal produces, forest produces as Kasturi; ornaments, coins, metal vessels, clothing materials etc. Timur types of Looters looted wealth of Garhwal in their short attacks. That means Garhwal (especially south Garhwal) was prosperous as compared to other regions.

             




Copyright@ Bhishma Kukreti Mumbai, India, bckukreti@gmail.com 24/3//2014
History of Garhwal – Kumaon-Haridwar (Uttarakhand, India) to be continued... Part -298   

                                      References

1-Dr. Shiv Prasad Dabral, 1971, Uttarakhand ka Itihas Bhag-4, Veer Gatha Press, Dogadda, Pauri Garhwal, India 
2-Harikrishna Raturi, Garhwal ka Itihas
3-Dr. Patiram, Garhwal Ancient and Modern
4-Rahul Sankrityayan, Garhwal
5- Oakley and Gairola, Himalayan Folklore
6- Bhakt Darshan, Garhwal ki Divangit Vibhutiyan
7-Foster, Early Travels in India William Finch
8-Upadhyaya, Shri Shankaracharya
9-Shering, Western Tibet and British
10-H.G. Walton, Gazetteer of British Garhwal
11-B.P.Kamboj, Early Wall Paintings of Garhwal
12-H.g Walton, Gazetteer of Dehradun
13- Vimal Chandra, Prachin Bharat ka Itihas
14-Meera Seth, Wall Paintings of Western Himalayas 
15-Furar, Monumental Antiquities
16-Haudiwala, Studies in Indo-Muslim History
17- Rahul Khari 2007, Jats and Gujjar Origin, History and Culture
18- Upendra Singh, 2006, Delhi: Ancient History, Barghahan Books
19- B.S. Dahiya, 1980, Jats the Ancient Rulers (A Clan Study) , Sterling Publications
20- Maithani, Bharat –Gotrapravardeepika
21 Prem Hari Har Lal, 1993, The Doon Valley Down the Ages
22-Dashrath Sharma, Early Chauhan Dynasties
23- Shailndra Nath Sen, Ancient History and Civilization
24-H.M Elliot, 1867, The History of India as told by its Own Historians
25- Jaswant Lal Mehta, 1979, Advance Study in Medieval India
26- Nau Nihal Singh, 2003, The Royal Gurjars: their contribution to India, Anmol Publications 
(The History of Garhwal, Kumaon, Haridwar write up is aimed for general readers)
History of Garhwal from 1223-1804 to be continued in next chapter    
Notes on  South Asian Medieval History of Garhwal;  South Asian Medieval History of Pauri Garhwal;  Medieval History of Chamoli Garhwal;  South Asian Medieval History of Rudraprayag Garhwal;  South Asian Medieval History of Tehri Garhwal;  Medieval History of Uttarkashi Garhwal;  South Asian Medieval History of Dehradun, Garhwal;  Medieval History of Haridwar ;  South Asian Medieval History of Manglaur, Haridwar;  South Asian Medieval History of Rurkee Haridwar ;  South Asian Medieval History of Bahadarpur Haridwar ; South Asian History of Haridwar district to be continued...   
Xx
Notes on History Analysis of Agriculture and Crops of Garhwal in Sultanate Period (1206-1500); History Analysis of Agriculture and Crops of Malla Salan, Garhwal in Sultanate Period (1206-1500); History Analysis of Agriculture and Crops of Talla Salan, Garhwal in Sultanate Period (1206-1500); History Analysis of Agriculture and Crops of Gangasalan, Garhwal in Sultanate Period (1206-1500); History Analysis of Agriculture and Crops of Bhabhar Garhwal in Sultanate Period (1206-1500); History Analysis of Agriculture and Crops of Haridwar Garhwal in Sultanate Period (1206-1500); History Analysis of Agriculture and Crops of Dehradun Garhwal in Sultanate Period (1206-1500); History Analysis of Agriculture and Crops of Pauri Garhwal in Sultanate Period (1206-1500); History Analysis of Agriculture and Crops of Tehri Garhwal in Sultanate Period (1206-1500); History Analysis of Agriculture and Crops of Uttarkashi Garhwal in Sultanate Period (1206-1500); History Analysis of Agriculture and Crops of Chamoli Garhwal in Sultanate Period (1206-1500); History Analysis of Agriculture and Crops of Rudraprayag Garhwal in Sultanate Period (1206-1500);

Bhishma Kukreti

Priyavachan Laksana or Wittily Compliment Characteristic Mark in Garhwali Folk Dramas

Review of Characteristics of Garhwali Folk Drama, Folk Theater/Rituals and Traditional Plays part -124 

                                 गढ़वाली   लोक नाटकों में  प्रियवचन लक्षण   

                     Bhishma Kukreti (लोक साहित्य शोधार्थी)    

In a drama, that is which is apparently liable to incite but brings delight at the end   and includes a blessing too is called Priyavachan Laksana or Wittily Compliment Characteristic Mark.
                        नाटक में प्रियवचन  लक्षण की परिभाषा
नाटकों में प्रारम्भ  क्रोध व अंत में हर्ष व आशीर्वादी वचनो  प्रियवचन कहा जाता है।

                  गढ़वाली लोक नाटकों में  प्रियवचन  लक्षण का उदाहरण

एक बादी -बादण लोक नाटक से लिया गया वार्तालाप -

पंडी जी (गुस्से में )- क्या रै जजमान भौत घमंडी ह्वे गे  रै . सात आठ मैना बिटेन आज दिखेणी छे ?
जजमान -  बामणि काकी ! मूळा अर पिंडळु लयां छन।  भितर  धौर दे जरा !
पंडी जी - जा त्यार कुठार धन धान्य से भर्यां रैन। 
(संदर्भ: गढ़वाली लोक नाटकों के  मुख्य तत्व व विश्लेषण लेख श्रृंखला में भीष्म कुकरेती द्वारा संकलित गढ़वाली  लोक नाटकों के वार्तालापों से , शैलवाणी, कोटद्वार  के 2014 के कई अंकों में )



Copyright@ Bhishma Kukreti 24/3/2014

Characteristics of Garhwali Folk Drama, Community Dramas; Folk Theater/Rituals and Traditional to be continued in next chapter
                 References
1-Bharat Natyashastra
2-Steve Tillis, 1999, Rethinking Folk Drama
3-Roger Abrahams, 1972, Folk Dramas in Folklore and Folk life 
4-Tekla Domotor , Folk drama as defined in Folklore and Theatrical Research
5-Kathyrn Hansen, 1991, Grounds for Play: The Nautanki Theater of North India
6-Devi Lal Samar, Lokdharmi Pradarshankari Kalayen 
7-Dr Shiv Prasad Dabral, Uttarakhand ka Itihas part 1-12
8-Dr Shiva Nand Nautiyal, Garhwal ke Loknritya geet
9-Jeremy Montagu, 2007, Origins and Development of Musical Instruments
10-Gayle Kassing, 2007, History of Dance: An Interactive Arts Approach
11- Bhishma Kukreti, 2013, Garhwali Lok Natkon ke Mukhya Tatva va Charitra, Shailvani, Kotdwara
12- Bhishma Kukreti, 2007, Garhwali Lok Swangun ma rasa ar Bhav , Chithipatri
Xx
Priyavachan Laksana or Wittily Compliment Characteristic Mark  in Garhwali Folk Drama, Folk Rituals, Community Theaters and Traditional Plays; Priyavachan Laksana or Wittily Compliment Characteristic Mark   in Garhwali Folk Drama, Folk Rituals, Community Theaters and Traditional Plays from Chamoli Garhwal, North India, South Asia; Priyavachan Laksana or Wittily Compliment Characteristic Mark  in Garhwali Folk Drama, Folk Rituals, Community Theaters and Traditional Plays from Rudraprayag Garhwal, North India, South Asia;  Priyavachan Laksana or Wittily Compliment Characteristic Mark  in Garhwali Folk Drama, Folk Rituals, Community Theaters and Traditional Plays from Pauri Garhwal, North India, South Asia; Priyavachan Laksana or Wittily Compliment Characteristic Mark  in Garhwali Folk Drama, Folk Rituals, Community Theaters and Traditional Plays from Tehri Garhwal, North India, South Asia;  Priyavachan Laksana or Wittily Compliment Characteristic Mark  in Garhwali Folk Drama, Folk Rituals, Community Theaters and Traditional Plays from Uttarkashi Garhwal, North India, South Asia;  Priyavachan Laksana or Wittily Compliment Characteristic Mark   in Garhwali Folk Drama, Folk Rituals, Community Theaters and Traditional Plays from Dehradun Garhwal, North India, South Asia; Priyavachan Laksana or Wittily Compliment Characteristic Mark  in Garhwali Folk Drama, Folk Rituals, Community Theaters and Traditional Plays from Haridwar Garhwal, North India, South Asia;
गढवाली लोक नाटकों में प्रियवचन लक्षण   ,  टिहरी गढ़वाल के गढवाली लोक नाटकों में प्रियवचन लक्षण   ;उत्तरकाशी गढ़वाल के गढवाली लोक नाटकों में प्रियवचन लक्षण   , हरिद्वार गढ़वाल के गढवाली लोक नाटकों में प्रियवचन लक्षण     ;देहरादून गढ़वाल के गढवाली लोक नाटकों में प्रियवचन लक्षण   ;पौड़ी गढ़वाल के गढवाली लोक नाटकों में प्रियवचन लक्षण   ;चमोली गढ़वाल के गढवाली लोक नाटकों में प्रियवचन लक्षण   ; रुद्रप्रयाग गढ़वाल के गढवाली लोक नाटकों में प्रियवचन लक्षण   ;

Bhishma Kukreti

                         माओ वादी केजरीवाल कु किसान प्रेम एक बड़ो पाखंड !
     
                                     भीष्म कुकरेती       
(s =आधी अ  = अ , क , का , की ,  आदि ) 

       ना जी ना ! मि भाजपा ख्वाळक न्यूतेर नि छौं जु भाजपाक पूरी-परसाद खैक भयंकर बामपंथी केजरीवाल पर तीर -बरछा चलौं ।
बिलकुल ना ! मी कॉंग्रेस कु पौण बि नि छौं जु लेफ्टिस्ट अरविन्द केजरीवाल तैं गाळि बि द्यूं अर समर्थन बि कौरुं।
ना ही मि विनोद बड़थ्वाळौ बुलण पर समाजवादी पार्टीक तरफन मार्क्सवादी  केजरीवाल की काट कौरुं !
अजी सवाल ही पैदा नि हूंद कि मि  लटमुंडऴया  अन्ना हजारे कु इशारा पर कबि बि माओवादी केजरीवाल पर कीच कजीर लपोडुं !
मि त एक विकास प्रेमी छौं जु कारखाना खुलण तै भारत मा आर्थिक क्रांति का सूत्र समझदु। म्यार मानण च कि यदि भारत मा अगला पांच सालुं मा कारखाना खुलण मा आतासीत वृद्धि नि होली तो भारत पर आर्थिक बिपदा ही ना रक्षा विपदा बि आली।
अब द्याखो  बामपंथी बिचारधारा का पुजारी केजरीवाल नरेंद्र मोदी पर हमला करणो बान इन बात बोलणु च जैं विचारधारा से उद्योग वृद्धि मा रुकावट आण वाळ च।  कजीर फेंकू केजरीवाल बुलणु च बल मोदीन किसानु जमीन लूठ अर उद्योग धंदा खोलिन।  याने कि कीच फेंकू अरविन्द केजरीवाल कु मानण च बल उद्योग खुलण ही नुकसानदेय च।
आज महाराष्ट्र अर गुजरात द्वी इन प्रदेश छन जख सबसे अधिक कारखाना अर कामका निर्यात बंदरगाह छन। उत्तर भारत -पूर्वी भारत का  प्रवासयुं तैं अपण राज्य से अधिक रोजगार महाराष्ट्र अर गुजरात मा मिलद।
यदि महाराष्ट्र अर गुजरात मा कारखाना खुलिन तो अवश्य ही कारखाना खुलणो बान कृषि जमीन की आवश्यकता पोडि होलि अर किसानुन जमीन बेचीं होलि।   महाराष्ट्र अर गुजरात मा उद्योगूं बान किसान -उद्योगपत्यूं बीच सबसे कम खट -पट हूंद। याने कि महाराष्ट्र -गुजरात का लोग जाणदा छन कि यदि उद्योग धंदा खुलण तो कृषि भूमि पर अतिक्रमण आवश्यक च।  जरा उत्तराखंड मा उद्यम विकास द्याखो तो समज मा ऐ जालो कि यदि उत्तराखंड मा उद्योग विरोधी माओवादी सोच हूंद तो तराई -भाभर मा उद्योग खुल ही नि सकद छा।
सनसनी मा विश्वास करण वाळ अर सनसनी से ही टीआरपी बढ़ाण वाळ भारतीय मीडिया बि अमेरिकी परस्त किन्तु हिंसा मा विश्वास करण वाळ माओवादी विचारधारा का पोषक अरविन्द केजरीवाल , प्रशांत भूषण , मेधा पाटकर की नीतियों तैं बढ़ै चढैक प्रसारित करणा छन। " उद्योग के लिए किसानो खेत लिए जा रहे हैं " नारा ही भारत का वास्ता खतरनाक नारा च।  क्या बगैर ख़ेतुं हस्तानंतर से कल कारखाना खुल सकदन।  नही ! कल कारखाना खुलण त खेती की कुछ जमीन जाली ही।
जरा  हम भारत का वास्ता नुकसानदेय माओवादी विचारधारा का लेखा -जोखा पश्चिम बंगाल मा देखवां ! मि सन 1976 मा मर्फी मा लग छौ अर उपभोक्ता खर्चा करणै शक्ति का हिसाब से तब पश्चिम बंगाल  नंबर एक परदेश छौ।  किन्तु म्यार दिखद दिखद माओवादी विचारधारा का पोषक कम्युनिस्ट शाशन मा पश्चिम बंगाल एक पिछड्यू प्रदेस  ह्वे गे। जख 1970 तक उद्यम फलणा छा , लोगुं तैं रोजगार मिल्दो छौ उख पश्चिम बंगाल की घोर माओवादी विचारधारा वाळ  सरकारन उद्योग चौपट करिन अर रोजगार पाणो दरवाजा बंद करिन।  ममता बनर्जी बि माओवादी ख्वाळ की ही च।  टाटा मोटर्स कारखाना  बंद कराण मा वी तैं वोट अवश्य मीलि होला किन्तु बंगाल मा टाटा मोटर्स कारखाना बंद हूण से जु नुक्सान पूर्वी भारत तैं ह्वे वांक भरपाई आण वाळ बीस सालों मा बि क्या ह्वाल।
माओवादियुं  किसान प्रेम एक छल च , छलावा च , छद्म च ।
उद्योग  खुलण भारत का वास्ता एक प्रमुख आवश्यकता च अर वांक वास्ता ख़ेतुं त्याग तो करण ही पोड़ल।
माओवादी विचारधारा का पोषक केजरीवाल , प्रशांत भूषण , मेधा पाटकर आद्युं फोकट का , दिखाणो बान , बोट पाणो बान किसान प्रेम अवश्य ही राष्ट्र का वास्ता एक धोखा च।  मेरी अपणी सोच च कि हरेक भारतीय तै यूं  धोखेबाज माओवादियों से दूर रौण पोड़ल अर माओवादियों का  भकलौण मा नि आण चयेंद । 


Copyright@ Bhishma Kukreti  25  /3/2014

*कथा , स्थान व नाम काल्पनिक हैं।
[गढ़वाली हास्य -व्यंग्य, सौज सौज मा मजाक  से, हौंस,चबोड़,चखन्यौ, सौज सौज मा गंभीर चर्चा ,छ्वीं;- जसपुर निवासी  द्वारा  जाती असहिष्णुता सम्बंधी गढ़वाली हास्य व्यंग्य; ढांगू वाले द्वारा   पृथक वादी  मानसिकता सम्बन्धी गढ़वाली हास्य व्यंग्य;गंगासलाण  वाले द्वारा   भ्रष्टाचार, अनाचार, अत्याचार पर गढ़वाली हास्य व्यंग्य; लैंसडाउन तहसील वाले द्वारा   धर्म सम्बन्धी गढ़वाली हास्य व्यंग्य;पौड़ी गढ़वाल वाले द्वारा  वर्ग संघर्ष सम्बंधी गढ़वाली हास्य व्यंग्य; उत्तराखंडी  द्वारा  पर्यावरण संबंधी गढ़वाली हास्य व्यंग्य;मध्य हिमालयी लेखक द्वारा  विकास संबंधी गढ़वाली हास्य व्यंग्य;उत्तरभारतीय लेखक द्वारा  पलायन सम्बंधी गढ़वाली हास्य व्यंग्य; मुंबई प्रवासी लेखक द्वारा  सांस्कृतिक विषयों पर गढ़वाली हास्य व्यंग्य; महाराष्ट्रीय प्रवासी लेखक द्वारा  सरकारी प्रशासन संबंधी गढ़वाली हास्य व्यंग्य; भारतीय लेखक द्वारा  राजनीति विषयक गढ़वाली हास्य व्यंग्य; सांस्कृतिक मुल्य ह्रास पर व्यंग्य , गरीबी समस्या पर व्यंग्य, आम आदमी की परेशानी विषय के व्यंग्य, जातीय  भेदभाव विषयक गढ़वाली हास्य व्यंग्य; एशियाई लेखक द्वारा सामाजिक  बिडम्बनाओं, पर्यावरण विषयों   पर  गढ़वाली हास्य व्यंग्य, राजनीति में परिवार वाद -वंशवाद   पर गढ़वाली हास्य व्यंग्य; ग्रामीण सिंचाई   विषयक  गढ़वाली हास्य व्यंग्य, विज्ञान की अवहेलना संबंधी गढ़वाली हास्य व्यंग्य  ; ढोंगी धर्म निरपरेक्ष राजनेताओं पर आक्षेप , व्यंग्य , अन्धविश्वास  पर चोट करते गढ़वाली हास्य व्यंग्य    श्रृंखला जारी  ]