• Welcome to MeraPahad Community Of Uttarakhand Lovers.
 

Articles By Bhisma Kukreti - श्री भीष्म कुकरेती जी के लेख

Started by एम.एस. मेहता /M S Mehta 9910532720, July 26, 2009, 12:54:53 PM

Bhishma Kukreti

Chor Sipai/Sipahi: a Traditional Game/Folk Sport of Garhwal, Kumaon, Haridwar 

Notes on Traditional Folk Games/Sports from Garhwal, Kumaon and Haridwar (Uttarakhand Folk Games) Part -14   
Outdoor Traditional/Folk games of Garhwal, Kumaon and Haridwar part- 5

                          Narration: Bhishma Kukreti (Folk Literature Research Scholar)

          Chor Patwari, Chor Sipai or Chor Sipahi game is quite old game and is universal game. Players are divided into two groups Thief and Police. Police bring thieves in one place and then teams are changed. The time and other variations are important.


Copyright@ Bhishma Kukreti 14/6/2014
      References

Bhishma Kukreti, 2010, Folk Games of Uttarakhand, merapahad.com
XX
Chor Sipai/Sipahi: a Traditional Game/Folk Sport of Uttarakhand; Chor Sipai/Sipahi: a Traditional Game/Folk Sport of Haridwar, Uttarakhand; Chor Sipai/Sipahi: a Traditional Game/Folk Sport of Dehradun Garhwal, Uttarakhand; Chor Sipai/Sipahi: a Traditional Game/Folk Sport of Uttarkashi Garhwal, Uttarakhand; Chor Sipai/Sipahi: a Traditional Game/Folk Sport of Tehri Garhwal, Uttarakhand; Chor Sipai/Sipahi: a Traditional Game/Folk Sport of Chamoli Garhwal, Uttarakhand; Chor Sipai/Sipahi: a Traditional Game/Folk Sport of Rudraprayag Garhwal, Uttarakhand; Chor Sipai/Sipahi: a Traditional Game/Folk Sport of Pauri Garhwal, Uttarakhand; Chor Sipai/Sipahi: a Traditional Game/Folk Sport of Udham Singh Nagar Kumaon, Uttarakhand, South Asia; Chor Sipai/Sipahi: a Traditional Game/Folk Sport of Nainital Kumaon, Uttarakhand, South Asia; Chor Sipai/Sipahi: a Traditional Game/Folk Sport of Almora Kumaon, Uttarakhand, South Asia; Chor Sipai/Sipahi: a Traditional Game/Folk Sport of Champawat Kumaon, Uttarakhand, South Asia; Chor Sipai/Sipahi: a Traditional Game/Folk Sport of Bageshwar Kumaon, Uttarakhand, South Asia; Chor Sipai/Sipahi: a Traditional Game/Folk Sport of Pithoragarh Kumaon, Uttarakhand, South Asia; 

Bhishma Kukreti

izks0 'ksjflag fc"V ¼foHkkxk/;{k& fgUnh] dq0fo0fo0½

iwjk uke    &   izks0 'ksjflag fc"V
firk      &   ¼Lo0½ Jh ujflag fc"V
ekrk      &   ¼Lo-½ Jherh mfeZyk fc"V
tUe&frfFk   &   10 ekpZ 1953
tUe&LFkku   &   xzke&Maqxjk] iks0&Hkuksyh] ftyk& vYeksM+k] ¼mÙkjk[k.M½] HkkjrA
orZeku in    &   izksQslj ,oa v/;{k& fganh foHkkx] dqekÅ¡ fo'ofo|ky;] ,l-,l-ts-   
                    ifjlj] vYEkksM+k ¼mÙkjk[k.M½& 263601
Mkd&irk   &    16&foosdkuaniqjh] fo'ofo|ky; ifjlj vkokl] fo- fo- vfrfFkx`g ds ikl]   
                    vYeksM+k& 263601 ¼mÙkjk[k.M½] HkkjrA
nwjHkk"k%      &   05962&231632] eksckby% 9719595076
bZ0 esy % shersinghbisht@gmail.com
osclkbV % http// % shersinghbisht.googlepages.com
f'k{kk      &   ,e0,0&fganh ¼Lo.kZ ind izkIr½] ih,p0 Mh0] Mh0 fyV~0A

'kSf{kd vgZrk,¡ %

ijh{kk   Ok"kZ   Js.kh   izfr'kr   fo"k;   cksMZ@laLFkk   fo'ks"k
gkbZLdwy   1969   izFke    62-4   fgUnh] vaxzsth] xf.kr]
laLd`r] Hkwxksy   ;w0ih0 cksMZ] bykgkckn   
b.VjehfM,V   1971   f}rh;   58-6   fgUnh] vaxzsth] Hkwxksy]
ukxfjd"kkL=] laLd`r   ;w0ih0 cksMZ] bykgkckn   
ch0,0   1973   izFke    60-7   fgUnh lkfgR;] Hkwxksy]
laLd`r] lkekU;vaxzsth   vkxjk fo-fo-]vkxjk   
,e0,0   1976   izFke   67-6   fgUnh    dqekÅ¡ fo-fo-] uSuhrky   fo0fo0
esa izFke LFkku

ih,p0Mh0 & 1980] ^fgUnh d`".k&dkO; dh nk'kZfud i`"BHkwfe* ¼1400 ls 1600 bZ0 rd½ dq-fo-fo-
            uSuhrkyA
Mh0 fyV~0 & 1988] ^lqfe=kuanu iar ds lkfgR; dk /ofuoknh v/;;u]* dq-fo-fo- uSuhrkyA

fo"ks'kKrk & 1- HkfDr dkO; 2- lqfe=kuanu iar 3- dkO;"kkL= 4- dqekmuh Hkk'kk ,oa lkfgR;A

dk;kZuqHko %
1-   f'k{k.k vuqHko % 38 o'kZ
2-   'kks/k vuqHko %  38 o'kZ

'kks/k@l`tu@izdk'ku vkfn dk lesfdr fooj.k %             
¼d½ 'kks/k ifj;kstuk             % 5 ¼'kks/k ifj;kstukvksa ij dk;Z lEiUu½
(i)  o`gn~ 'kks/k ifj;kstuk      % 3 ¼o`gn~ 'kks/k ifj;kstuk ij dk;Z laiUu½
      (ii) y?kq 'kks/k ifj;kstuk      % 2 ¼y?kq 'kks/k ifj;kstuk ij dk;Z laiUu½
¼[k½  'kks/k&funsZ'ku %&
   (i)   ih&,p-Mh-         % 15 ¼'kks/kkFkhZ ih,p0 Mh0 izkIr dj pqds½   
(ii)  iathd`r            % 01 ¼'kks/kkFkhZ ih,p0 Mh0 gsrq iathd`r½
   (iii) y?kq 'kks/k izcU/k         % 18 ¼,e0 ,0 &mÙkjk/kZ] faganh½
¼x½ lsfeukj] dk;Z'kkyk@Vsªfuax dkslZ vkfn     % 50 ¼esa 'kks/k&i= okpu ,oa Hkkxhnkjh½
¼?k½ izdk'ku %
   1- izdkf'kr iqLrdsa          %    36
      ¼i½ ekSfyd         %    27
      ¼ii½ laiknu@ikB~;dze fuekZ.k      09   
      ¼iii½ izdk"kuk/khu      %   02
   2- 'kks/k i=@ys[k vkfn         %   188
   ¼lkfgR;] laLd`fr] Hkk"kk ,oa       %   ¼fganh esa 154 rFkk dqekmuh esa 34½
           fofHkUu fo"k;kRed½            
   3- iqLrd leh{kk         %   09 ¼iqLrdksa dh leh{kk izdkf'kr½
4- Hkwfedk ys[ku            %   39 ¼iqLrdksa dh Hkwfedk fy[kh gS½
   5- MkW- fc"V dh iqLrdksa dh leh{kk   %   12 ¼iqLrdksa ij fo}kuksa dh leh{kk
izdkf'kr½
6- izdkf'kr dfork,¡         %   58 ¼fganh esa½ rFkk
                     35 ¼dqekmuh esa½   
7-  izdkf'kr dgkfu;k¡          %   02 ¼fganh esa½ rFkk
01 ¼dqekmuh esa½
8- izdkf'kr ,dkadh            01 ¼dqekmuh esa½
9- vkdk'kok.kh ls izlkfjr okrkZ@   %   20 ¼fganh esa½ rFkk
         HksaVokrkZ@ifjppkZ@dkO;&ikB vkfn   %   32 ¼dqekmuh esa½
   10- ewY;kafdr "kks/kizca/k          %   18 ¼ih,p0 Mh0½
01 ¼Mh0fyV~0½
laizfr % izksQslj ,oa v/;{k& fganh foHkkx] dqekš fo'ofo|ky;] ,l-,l-ts- ifjlj] vYeksM+kA

¼d½ izdk'ku dk fooj.k %

1- izdkf'kr iqLrdsa %       36
(i) ekSfyd iqLrdsa ¼dfork] fuca/k] "kks/k ,oa vkykspuk½ %
1- oS".ko /keZ lEiznk;ksa ds nk'kZfud fl)kUr vkSj d`".k&HkfDr&dkO; ¼1990½] ¼ih,p-Mh- 'kks/kxzaFk½] 
   bZLVuZ cqd fyadlZ fnYyhA
2- lqfe=kuUnu iar ds lkfgR; dk /ofuoknh v/;;u ¼1990½] ¼Mh-fyV~- 'kks/kxazFk½] xzaFkk;u]
   vyhx<+A
3- /ofu&fl)kUr ¼1992½] ¼vkykspuk½] us'kuy ifCyf'kax gkml] ubZ fnYyhA
4- lkfgR; ,oa laLd`fr % fparu ds u;s vk;ke ¼1992½] vYeksM+k cqd fMiks] vYeksM+kA
5- fganh&dqekmuh&vaxzsth 'kCndks'k ¼1994½] ¼f=Hkk"kk 'kCndks'k½] vYeksM+k cqd fMiks] vYeksM+kA
6- iar lkfgR; vkSj xk¡/khokn ¼1995½] lqfe=kuanu iar ohfFkdk dkSlkuh] vYeksM+kA
7- Hkkjr ekrk ¼dqekmuh dfork laxzg½] ¼1998] 2004] 2013½] xksis'k izdk'ku] vYeksM+k@vfopy
   izdk'ku] fctukSj] ¼m0iz0 fganh laLFkku ls iqjLd`r½A
8- dqekÅ¡ fgeky;% lekt ,oa laLd`fr ¼1999] 2013½] xksis'k izdk'ku] vYeksM+k@vafdr izdk"ku]
   gY}kuhA
9- btk ¼dqekmuh dfork laxzg½] ¼2000½] xksis'k izdk'ku] vYeksM+kA 
10- ij[ks gq, yksx ¼fganh dfork laxzg½] ¼2001½] xksis'k izdk'ku] vYeksM+kA
11- dqekmuh dgkorkas esa d`f"k fo"k;d Kku ¼2001½] ¼ts- lh- HkV~V ds lkFk½] xksis'k izdk'ku]
    vYeksM+kA 
12- e/; fgeky;h lekt] laLd`fr ,oa Ik;kZoj.k ¼2003½] bafM;u ifCy'klZ fMLVªhC;wVlZ] fnYyhA
13- mÙkjkapy% Hkk"kk ,oa lkfgR; dk lanHkZ ¼2004½] bafM;u ifCy'klZ fMLVªhC;wVlZ] fnYyhA
14- efU[k ¼dqekmuh fuca/k laxzg½] ¼2004] 2013½] vfopy izdk'ku] fctukSj ¼m0iz0½A     
15- dqekÅ¡ fgeky; dh cksfy;ksa dk losZ{k.k ¼2005½] bafM;u ifCy'klZ fMLVªhC;wVlZ] fnYyhA
16- fganh Hkk"kk ,oa lkfgR; % ,d var;kZ=k ¼2005½] bafM;u ifCy'klZ fMLVªhC;wVlZ] fnYyhA
17- dqekmuh Hkk"kk vkSj lkfgR; dk mn~Hko ,oa fodkl ¼2006½] vafdr izdk"ku] gY}kuh
    ¼uSuhrky½A
18- mpS.k ¼dqekmuh dfork laxzg½] ¼2007] 2012½] vfopy izdk'ku] fctukSj ¼m0iz0½A 
19- lqfe=kuanu iar ¼vkykspukRed xzaFk½] ¼2009½] bafM;u ifCy'klZ fMLVªhC;wVlZ] fnYyhA
20- dqekmuh ¼lgHkk'kk Ük`a[kyk½] ¼2010½] lkfgR; vdknseh] ubZ fnYyhA
21- dqekmuh&fganh dgkor dks'k ¼2012½] bafM;u ifCy'klZ fMLVªhC;wVlZ] fnYyhA
22- mÙkjk[k.M ds jpukdkj ,oa jpuk,¡ ¼2013½] bafM;u ifCy'klZ fMLVªhC;wVlZ] fnYyhA
23- ;qxnz'Vk dchj ¼2013½] nsoHkwfe izdk"ku] gY}kuh ¼uSuhrky½A
24- lkfgR; vkSj lekykspuk ¼2014½] us'kuy ifCyf'kax gkml] u;h fnYyhA
25- dqekmuh dgkorsa ,oa eqgkojs % fofo/k lanHkZ ¼2014½] vafdr izdk"ku] gY}kuh ¼uSuhrky½A
26- Hkkjrd Hkfo'; ¼dqekmuh fuca/k laxzg½ ¼2014½] vafdr izdk"ku] gY}kuh ¼uSuhrky½A
27- ;qxcks/k dk lkfgR; ¼2014½] nsoHkwfe izdk"ku] gY}kuh ¼uSuhrky½A
28- esjk jpuk lalkj % igpku ,oa ij[k ¼izdk"kuk/khu½A
29- okfpd lkfgR; ijaijk ¼ izdk"kuk/khu½A   

(ii) laikfnr iqLrdsa ¼laiknu@lglaiknu½ %
1- dFkk fofo/kk ¼dgkuh laxzg] 1981½] ¼lglaiknu½] daly cqd fMiks] uSuhrkyA
2- lw;kZsn; ls igys ¼fganh dfork laxzg] 1988½] nqxkZ izdk'ku] vYeksM+kA
3- vk/kqfud fganh dkO; ladyu ¼1991½] izdk'ku dsUnz] y[kuÅA
4- ekud fganh 'kCnkoyh ¼2005½] ¼lglaiknu½] ,l-,l-ts- ifjlj] vYeksM+kA
5- tuinh; Hkk"kk&lkfgR; ¼2005½] ¼lglaiknu½] vafdr izdk"ku] gY}kuh ¼uSuhrky½A
6- Hkk"kk laizs"k.k % fofo/k vk;ke ¼2006½] ¼lglaiknu½] ,l-,l-ts- ifjlj] vYeksM+kA
7- dqekmuh dk ifjfuf'Br lkfgR; ¼[k.M&3] bdkbZ 10&12½] ¼2007½] mRrjk[k.M eqDr 
    fo"ofo|ky;] gY}kuh ¼uSuhrky½A
8- v|ru fgUnh dfork ¼2010½] ¼lglaiknu½] fo'ofo|ky; izdk'ku] gfj}kjA
9- ^"ksjnk ^vui<+* lap;u*] ¼dqekmuh dfork laxzg] 2011½] vYeksM+k cqd fMiks] vYeksM+kA

2- izdkf'kr 'kks/ki=@ys[k@'kks/klkj ¼lkfgR;] lekt] laLd`fr ,oa Hkk"kk fo"k;d½ % 188
(i) fganh
1- lelkef;d lanHkZ esa n'kZu ,oa foKku] ¼ekpZ 1983½] rjk.k] ¼la- ckye flag tukSVh½] vYeksM+kA
2- orZeku fodkl dh fn'kkghurk ,oa ;qok ih<+h] ¼ekpZ 1983½] ;qok tkxzfr] vYeksM+kA
3- vk/kqfudrk cuke xzkeh.k ukjh] ¼twu 1983½] rjk.k] vYeksM+kA
4- D;k lkfgR; lekt dk niZ.k gS\ ¼tqykbZ 1983½] rjk.k] vYeksM+k]@x| lap;u] 1996] ¼la0
   izks0 ,p-ch- xgrksM+h½@vgenkckn vkdkj] ¼=Sekfld½] flrEcj 2005A
5- vkj{k.k ds uke lqyxrh vkx] ¼vxLr 1983½] rjk.k] vYeksM+kA
6- dqekÅ¡ esa ;tekuh izFkk] ¼18 vxLr 1983½] fgyk¡l] ¼la- g;kr jkor½] vYeksM+kA
7- iar&dkO; % iquewZY;kadu dh laHkkouk ,oa /ofu&fl)kUr] ¼vDVwcj 1983½] rjk.k] vYeksM+kA 
8- jke dk pkfjf=d fodkl] ¼1983½] iqjoklh] vYeksM+k]@rqylh lk/kuk] "kks/k if=dk] ¼^jke dFkk
   dk mn~Hko vkSj fodkl* "kh'kZd ls½] flrEcj] 2009] Hkksiky ¼e0iz0½A           
9- ioZrh; {ks=ksa ds vkfFkZd mRFkku esa [kknh xzkeks|ksx ;kstuk dh lkFkZdrk] ¼uoEcj 1983½] 
   ¼vkj- ,l- tyky ds lkFk½] [kknh xzkeks|ksx] xzkeksn;] cEcbZA         
10- xzkeksRFkku gsrq laxBukRed <k¡pk% ,d v/;;u] ¼vizSy 1984½] ¼vkj-,l- tyky ds lkFk½]
    [kknh xzkeks|ksx] xzkeksn;] cEcbZA
11- dfork vkSj mldk dkO;'kkL= ,oa dqekmuh dkO;'kkL= dh laHkkouk,¡*] ¼1984½] mÙkjk;.kh]
    Lekfjdk] ckxs'ojA
12- oS".ko HkfDr ds mikL; nso ^fo".kq*] ¼1984½] iqjoklh] ¼la- f"kopj.k ik.Ms½] Jh y{eh HkaMkj]
    vYeksM+kA
13- dqekmuh yksd lkfgR; ds vfLrRo dk xgjkrk ladV] ¼ekpZ 1985½] 'kSylqrk] dkuiqj@
    vk/kkjf'kyk] ¼1985½] gY}kuh ¼uSuhrky½A
14- lqfe=kuanu iar ds thou dh >k¡dh] ¼23 ebZ 1985½] fgyk¡l] vYeksM+k] ¼dkO; fo"ks'kkad½A
15- usg: ds liuksa dk Hkkjr ,oa ewY;cks/k dk ladV] ¼1985½] ;qok tkxzfr] vYeksM+kA   
16- dwekZapy vkSj iar&dkO;] ¼vxLr 1986½] 'kSylqrk] dkuiqjA
17- dqekm¡uh laLd`fr vyx laLd`fr ugha gS] ¼8 flrEcj 1986½] fgyk¡l] vYeksM+kA
18- dqekmuh yksdxkFkkvksa dh ohjxkFkkvksa ds v/kwjs ifjn`'; % eSn lkSu]¼1986½] iqjoklh] vYeksM+kA
19- iar dkO; esa lkSUn;Z ;kstuk dk euksoSKkfud Lo:i*] ¼vizSy 1987½] 'kSylqrk] dkuiqj@
   fgUnqLrkuh] ¼=Sekfld "kks/k ,oa l`tu if=dk½] fnlEcj2009] fgUnqLrkuh ,dsMseh] bykgkcknA
20- dyk dks lefiZr O;fDrRo % mn;'kadj] ¼1987½] iqjoklh] vYeksM+kA]
21- lqfe=kuanu iar % vrhr ds >jks[ks ls] ¼23 ebZ 1988½] fgyk¡l] vYeksM+kA
22- ubZ f'k{kk uhfr vkSj mldh mi;ksfxrk] ¼tqykbZ 1988½] 'kSylqrk ¼ekfld½] dkuiqjA
23- dqekÅ¡ ds U;k; nsork % XoYy vkSj xaxukFk] ¼1988½] iqjoklh] vYeksM+k ¼yksddFkk fo'ks"kkad½A
24- yksdk;ru% izsj.kk vkSj izfrik|] ¼flRkEcj 1989½] iqu'p;kZ ikB~;Øe] ¼izfrHkkfx;ksa ds
    vuqla/kku&i=½] ,dsMsfed LVkWQ dkyst] cukjl fgUnw fo'ofo|ky;@oSpkfjdh ¼=Sekfld½]
    chdkusj ¼jktLFkku½] tqykbZ&flrEcj 2004] ¼*yksdk;ru % ;qxthou dh Hkkxor dFkk^
    'kh"kZd ls½A
25- vuax dkO; esa jkx psruk] ¼1989½] iqjoklh] vYeksM+kA
26- dyk vkSj yksddyk] ¼1990½] iqjoklh] vYeksM+kA
27- dqekÅ¡ ds eafnj] ¼1991½] iqjoklh] vYeksM+k@dqekÅ¡ egksRlo Lekfjdk] ¼1997½] uSuhrkyA
28- egku ns'k HkDr% jke flg /kkSuh] ¼1992½] iqjoklh] vYeksM+k@Jh jkeflag /kkSuh Lekfjdk] 
    ¼1999½] vYeksM+kA
29- dqekmuh rFkk vU; Hkkjrh; dgkorsa] ¼1994½] iqjoklh] vYeksM+k@yksd xaxk] Qjojh 2005@                           
    MkaMh&dkaBh ¼ekfld½ Qjojh 2005@ekpZ 2005@vizSy 2005] eqEcbZA
30- dqekmuh Hkk"kk dk ekudhdj.k % leL;k vkSj lek/kku] ¼1995½] iqjoklh] vYeksM+k@n tuZy                                                   
    vkQ n esjB ;wfuoflZVh fgLVªh vyqeuh ¼ewgk½ ¼mÙkjkapy Lis'ky b';w½ Vol. 5-No. 3
     (2005)@ekud fganh 'kCnkoyh] 2005] fganh foHkkx] ,l-,l-ts- ifjlj] vYeksM+k@pkSeklk]
    tqykbZ& vDVwcj] 2010] Hkksiky ¼e0iz0½A
31- yksdokrkZ vkSj Hkk"kk foKku]   ¼1995½] fgeky;h yksd okrkZ laxks"Bh Lekfjdk] vYeksM+kA
32- fgUnh ls vf/kd le`) gS dqekmuh] ¼28 uoEcj 1995½] vkt] ¼nSfud½] cjsyhA
33- vkfFkZd le`f)  cuke lkaLd`frd fod`fr] ¼1996½] iqjoklh] vYeksM+kA
34- dqekmuh igsfy;k¡ ¼vk.k~ ;k vk~u½] ¼1996½] Lekfjdk] mÙkjk[k.M lekt] jk;cjsyh@uoy
    ¼=Sekfldh½] vizSy&twu 2008] jkeuxj ¼uSuhrky½A
35- fgUnh Hkk"kk % fofo/k lanHkZ] ¼1997½] jk"Vªh; 'kCnkoyh dk;Z'kkyk Lekfjdk] vYeksM+k@
    fo'oHkkjrh if=dk] uoEcj 2006] dksydkrk ¼i0ca0½@e/kqerh] flrEcj 2004] jktLFkku
    lkfgR; vdkneh] mn;iqjA
36- Lora=rk laxzke esa vYeksM+k tuin dk ;ksxnku] ¼30 uoEcj 1997½] mÙkj mtkyk] uSuhrky
    @vkt dk igkM+] 1997] fiFkkSjkx<+@f'k{kk vkSj psruk] vYeksM+k] ekpZ 1998@fi.Mkjh esy]
    vYeksM+k] 15 vxLr] 1998@mÙkjkapy ds lkfu/; esa] 2004] ¼la0 lh- ,e- vxzoky½] fnYyhA
37- dqekÅ¡ ds yksdfo'okl] ¼1998½] lwi] vYeksM+k@vizfre mRrjk[k.M] ¼la0 lh- ,e- vxzoky½]
    fnYyh] 2008@uoy ¼=Sekfldh½] tqykbZ&flrEcj 2008] jkeuxj ¼uSuhrky½A
38- dqekÅ¡ dh j³ tutkfr] ¼tqykbZ&vDVwcj 1998½] pkSeklk] e/; izns'k vkfnoklh yksddyk 
    ifj"kn~] HkksikyA   
39- Ik;kZoj.k ,oa Hkkjrh; laLd`fr] ¼1998½] Ik;kZoj.k] laLd`fr] iznw"k.k ,oa laj{k.k] ¼la0 f"kopj.k
    ik.Ms½] vYeksM+k@ekud fganh 'kCnkoyh] vYeksM+k] 2005@fo'oHkkjrh if=dk] fnlEcj 2005
    ¼^Hkkjrh; lkfgR; ,oa laLd`fr esa Ik;kZoj.k* 'kh"kZd ls½] fo'oHkkjrh] 'kkafrfudsru ¼i0ca0½@
    oSpkfjdh] tuojh&ekpZ 2005] chdkusj] ¼jkt0½@fgUnqLrkuh ¼=Sekfld "kks/k if=dk½]
    fgUnqLrkuh ,dsMseh] tqykbZ&flrEcj 2007] bykgkcknA
40- dqekÅ¡ fgeky; ds isM+&ikS/kksa dk yksd oxhZdj.k] ¼1999½] dqekÅ¡ fgeky; dk yksd ouLifr
    foKku]lkbfUVfQd ifCy'klZ] tks/kiqj ¼jktLFkku½A
41- dqekÅ¡ fgeky; ds /kkfeZd LFkyksa ds isM+&ikS/ks] ¼ih-lh-ik.Ms ds lkFk½] ¼1999½] dqekÅ¡
    fgeky; dk yksd ouLifr foKku] lkbfUVfQd ifCy'klZ] tks/kiqj ¼jktLFkku½A
42- orZeku ifjizs{; esa jk"Vªh; ,drk dk egÙo] ¼15 vxLr 1999½] fi.Mkjh esy] vYeksM+kA
43- Ik;kZoj.k foKku fo"k;d dqekmuh 'kCnkoyh] ¼1999½] jk"Vªh; 'kCnkoyh dk;Z'kkyk Lekfjdk]
    vYeksM+kA
44- fgUnh foHkkx% ,d fogaxkoyksdu] ¼1999½] jk"Vªh; 'kCnkoyh dk;Z'kkyk Lekfjdk] vYeksM+kA
45- HkksfV;k ¼'kkSdk½ tutkfr % ,sfrgkfld i`"BHkwfe] ¼1999½] iqjoklh] vYeksM+kA
46- jkeflag vktkn vkSj lkye Økafr] ¼4 ekpZ 1999½] mÙkj mtkyk] uSuhrky@Jh jkeflag /kkSuh
    Lekfjdk] 1999] vYeksM+kA
47- izrki HkS¸;k % ,d cgqvk;keh O;fDrRo] ¼1999½] Jh jkeflag /kkSuh Lekfjdk] vYeksM+k@vkpk;Z
    ujsUnz nso dks lefiZr ,d O;fDrRo] 1999] uSuhrkyA
48- 'kkS;Z] lrhRo o HkfDr dh izrhd% ft;kjkuh] ¼12 fnlacj 1999½] mÙkj mtkyk] uSuhrky@
    dR;wjh ekuljksoj] vizSy&twu 2000 ubZ fnYyh@/keZ;q)] twu 2002] vYeksM+kA
49- Hkkjrh; lkaLd`frd ifjizs{; esa lqfe=kuanu iar dk uohu thou&n'kZu] ¼2000½] Üka`[kyk]
    dkSlkuh] vYeksM+kA 
50- ysf¶V- duZy vkuan flg jkSrsyk % cgqeq[kh O;fDrRo] ¼2000½] lksYtj* ¼la0 lh-,e- vxzoky½]
    fnYYkhA
51- pepk* ¼O;aX; ys[k½] ¼tqykbZ&flracj 2000½] dR;wjh ekuljksoj] ubZ fnYyhA
52- dqekmuh dgkorsa] Qjojh 2001] pkSeklk] e/; izns'k vkfnoklh yksddyk ifj"kn~] HkksikyA
53- fgeky;h yksd thou vkSj ukjh] ¼tuojh&ekpZ 2001½] dR;wjh ekuljksoj] ubZ fnYyh@;qx
    ;qxhu mÙkjkapy] ¼la0 lh-,e- vxzoky½] laLdj.k 2001] fnYyh@MkaMh&dkaBh ¼ekfld½] eqacbZ]
    tuojh 2005@pkSeklk] Qjojh 2005] vkfnoklh yksddyk vdkneh] Hkksiky] ¼e0 iz0½A
54- Ik;kZoj.k foKku fo"k;d vkapfyd 'kCnkoyh] ¼vizSy&twu 2001] foKku xfjek fla/kq] oSKkfud
    rFkk rduhdh 'kCnkoyh vk;ksx] ekuo lalk/ku fodkl ea=ky;] Hkkjr ljdkj] ubZ
    fnYyh@Hkk"kk laizs"k.k % fofo/k vk;ke] 2006] fganh foHkkx] ,l0,l0ts0 ifjlj] vYeksM+kA
55- dye dk nq/kZ"kZ ;ks)k % 'kSys'k efV;kuh] ¼tqykbZ&flracj 2001½] dR;wjh ekuljksoj] ubZ
    fnYYkh@;qx ;qxhu mÙkjkapy] ¼la0 lh-,e- vxzoky½] 2001] fnYyhA
56- dqekmuh Hkk"kk % ,d losZ{k.k] ¼2001½] mÙkjkapy ds vapy ls] ¼la0 lh-,e- vxzoky½] fnYyhA
57- lqfe=kuanu iar dh ukjh fo"k;d vo/kkj.kk] ¼2001½] ukjh o lekt] ¼la0 lh-,e- vxzoky½]
    fnYyhA
58- euqLe`fr esa ukjh] ¼2002½] vk/kh nqfu;k dk vfLrRo] ¼la0 lh-,e- vxzoky½] fnYyh@ 
    ifj"kn~&if=dk] ¼L=h foe'kZ fo'ks"kkad½] ekpZ 2004] fcgkj&jk"Vª Hkk"kk&ifj"kn~] iVuk] 
    ¼^equLe`fr vkSj L=h eqfDr dk loky* 'kh"kZd ls½A
59- iqLrd vkSj byDVªkWfud ehfM;k] ¼2002½] iqjoklh] vYeksM+k@gekjh laLd`fr gekjh fojklr]
    2004] ¼la0 lh- ,e- vxzoky½] fnYyhA       
60- dqekmuh 'kkSdk tutkfr] ¼ekpZ&twu 2003½] pkSeklk] vkfnoklh yksd dyk vdknseh] e/;
    izns'k laLd`fr ifj"kn~] HkksikyA 
61- dqekmuh dgkorksa esa ukjh fp=.k] ¼2003½] Hkkjrh; ukjh% fofo/k vk;ke] ¼la0 lh-,e- vxzoky½]
    fnYyh@*pkSeklk*] Qjojh 2006] vkfnoklh yksd dyk vdkneh e/; izns'k laLd`fr ifj"kn~]
    Hkksiky ¼e0iz0½] ¼^dqekmuh dgkorsa vkSj L=h*] 'kh"kZd ls½A
62- dqekmuh dgkorksa eas ukjh o ;kSu&laca/k] ¼2003½] ukjh% vUrnZiZ.k o lekt] ¼la0 lh-,e- 
    vxzoky½] fnYyhA
63- MkW0 ukjk;.k nÙk ikyhoky th dh ;kn esa] ¼2003½] iqjoklh] Jh y{eh HkaMkj] vYeksM+kA
64- mÙkjkapy ds fodkl esa dqekmuh Hkk"kk dh Hkwfedk] ¼tuojh 2004½] mÙkjkapy n'kZu] lwpuk
    ,oa yksd lEidZ foHkkx] nsgjknwu ¼mÙkjkapy½@mÙkjkapy ds lkfu/; esa] 2004] ¼la0 lh-,e-
    vxzoky½] fnYyh@pkSFkk LraHk ¼okf"kZd½] vxLr&2010] faagnh rFkk i=dkfjrk ,oa tulapkj
    foHkkx] ,l-,l-ts- ifjlj vYeksM+kA
65- dqekmuh dgkorksa esa ukjh ds fofo/k :i] (2005), n tuZy vkWQ n esjB ;wfuoflZVh fgLVªh
    ¼ewgk½ Vol. 5-No. 3, vyqeuh ¼mÙkjkapy Lis'ky b';w½A
66- dchj dh izklafxdrk] ¼vizSy&twu 2005½] ok³~e; ¼=Sekfld fganh if=dk½] vyhx<+A
67- oSf'odhdj.k vkSj fganh] ¼2005½] ekud fganh 'kCnkoyh] ¼Lekfjdk½] ,l-,l-ts- ifjlj]
    vYeksM+k@fodYi ¼=Sekfld½] tqykbZ&flrEcj] 2006] jktHkk"kk vuqHkkx] Hkkjrh; isVªksfy;e
    laLFkku] nsgjknwu@jk"VªHkk"kk lans'k ¼ikf{kd½] 15 fnlEcj] 2006] fganh lkfgR; lEesyu]
    iz;kx@fgUnqLrkuh ¼=Sekfld "kks/k ,oa l`tu if=dk½] tqykbZ&flrEcj 2008] bykgkcknA   
68- egknsoh oekZ ds lkfgR; esa L=h&psruk] ¼2005½] egknsoh dh jpuk&lalkj] ¼la0 y{e.k flag
    fc"V ^cVjksgh*½] fganh foHkkx] dqekÅ¡] fo'ofo|ky;] uSuhrkyA
69- dqekÅ¡ esa izpfyr laLdkj] ¼2005½] Lekfjdk] uUnknsoh egksRlo] uSuhrky] Jhjke lsod lHkkA
70- bfrgkl ds vkbus esa *>k¡lh dh jkuh* ds ek;us] ¼tuojh&ekpZ 2006½] dR;wjh ekuljksoj]
    vYeksM+kA
71- lkfgR; dk nkf;Ro] ¼twu 2006½] e/kqerh ¼ekfld½] jktLFkku lkfgR; vdkneh] mn;iqj@   
    vYeksM+k VkbEl] ¼lkIrkfgd½] 21 vDVwcj 2009] vYeksM+kA   
72- tura= vkSj lalnh; iz.kkyh dk iru % mÙkjnk;h dkSu\ ¼twu 2006½] yksd xaxk ¼ekfld½]
    xqekuhokyk] nsgjknwu] laokn ¼Lekfjdk½] 2008] ¼la- MkW0 nhoku uxjdksVh½] vYeksM+k] ¼tura=
    vkSj lalnh; iz.kkyh esa mÙkjnk;h dkSu*] "kh'kZd ls½A
73- dqekmuh dgkorsa] ¼ekpZ&twu 2006½] pkSeklk] vkfnoklh yksd dyk vdkneh] e/;izns'k
    laLd`fr ifj"kn~] Hkksiky ¼e0iz0½A
74- dqekÅ¡ dh tutkfr;k¡] ¼2006½] Lekfjdk] ukFkZ tksu okbl pkUlylZ dkWUQjsal] dqekÅ¡
    fo'ofo|ky;] uSuhrkyA
75- eFkqjknÙk eBiky dh dqekmuh dfork,¡ % ,d foospu] ¼2006½] eu[k lrlbZ@fQj I;ksfy 
    g¡lSa]& ¼eFkqjknÙk eBiky½] jkexaxk izdk'ku] jkeuxj ¼uSuhrky½A
76- egknsoh dk jpuk lalkj% L=h dh n"kk ,oa fn"kk] ¼vizSy&twu 2007½] fgUnqLrkuh] fgUnqLrkuh
    ,dsMseh] bykgkckn] ¼m0iz0½A
77- dqekmuh dgkorksa esa d`f'k fo'k;d Kku] ¼MkW- ts-lh- HkV~V ds lgys[ku esa iqLrd] 2001½ ds 
    dqN va"kksa dk izdk"ku½] dwekZpy lekpkj ¼lkIrkfgd½] twu 2007] vad% 8 o 15 vYeksM+kA
78- dqekÅ¡ fgeky; % lekt ,oa laLd`fr] ¼iqLrd] 1999½ ds dqN va"kksa dk /kkjkokfgd izdk"ku½]
    dwekZpy lekpkj ¼lkIrkfgd½] vYeksM+k]] 22 twu 2007 ls 17 vxLr 2007 rdA      
79- dqekmuh yksdlkfgR;% ,d ifjp;] ¼tqykbZ&flrEcj 2007½] uoy] ¼=Sekfldh½] jkeuxj
    ¼uSuhrky½A
80- dchj dh izklafxdrk] ¼2007½] ubZ lnh esa dchj] ¼la0,e0 fQjkst+ [kku½] xkft;kcknA
81- dqekÅ¡ dh tkrh; i`"BHkwfe] ¼vizSy&twu 2007½] uoy ¼=Sekfldh½] jkeuxj ¼uSuhrky½@n 
    tuZy vkWQ n esjB ;wfuoflZVh fgLVªh vyqeuh ¼ewgk½ Vol. 9- No. 5 (2007),  ¼la0  Mk0
    nsos"k lh- "kekZ½@"kjnksRlo ¼Lekfjdk½] 2009] uxjikfydk ifj'kn] uSuhrkyA
82- esjk jpuk lalkj] ¼2007½] mRrjk[k.M ds jpukdkj % esjk jpuk lalkj ¼Hkkx&1½] ¼la- MkW0 
    nsoflag iks[kfj;k½] vYeksM+k@Lekfjdk] 2013] Jh uUnknsoh egksRlo] uSuhrkyA
83- dqekmuh lkfgR; dk mn~Hko vkSj fodkl] ¼2007½] mÙkjk[k.M ds jpukdkj vkSj mudk
    lkfgR;] Hkkx&2] la- MkW0 nsoflag iks[kfj;k] vYeksM+k@jk"Vªh; laxks"Bh Lekfjdk] 9&11 vizSy]
    2006] vYeksM+kA
84- vuUr ftthfo"kk ds deZB lkfgR; lk/kd Fks cyoar eujky] ¼1 tqykbZ 2007½] uSuhrky
    lekpkj] uSuhrkyA
85- dqekmuh x|] ¼tuojh 2008½] yksd xaxk] xqekuhokyk] nsgjknwu ¼mÙkjkapy½A
86- gtkjhizlkn f}osnh dk dchj n"kZu] ¼tuojh&ekpZ 2008½] fgUnqLrkuh] fgUnqLrkuh ,dsMseh]
    bykgkckn@vkpk;Z gtkjh izlkn f}osnh% O;fDrRo vkSj d`frRo] 2008] ¼la- O;klef.k 
    f=ikBh½] iksVZCys;j] vaMekuA 
87- dqekmuh dk okfpd lkfgR;] ¼ekpZ&twu 2008½] pkSeklk] vkfnoklh yksddyk ,oa rqylh
    lkfgR; vdkneh] e/;izns'k laLd`fr ifj"kn~] Hkksiky ¼e0iz0½A
88- dqekmuh dgkorksa dk oSKkfud vk/kkj] ¼2008½] mŸkjk[k.M dh yksd laLd`fr esa oSKkfudrk] 
    ¼la- fnok HkV~V] L;kYns ¼vYeksM+k½A
89- dqekmuh yksdxhr% HkxukSy] ¼vDVwcj&fnlEcj 2008½] uoy ¼=Sekfldh½] jkeuxj ¼uSuhrky½A
90- dqekmuh Hkk'kk dk Hkfo';] ¼3 fnlEcj 2008½] vYeksM+k VkbEl] ¼lkIrkfgd½] vYeksM+kA
91- egknsoh oekZ dh leh{kk n`f'V] ¼2008½] vk/kkjf"kyk] ¼egknsoh fo"ks'kkad½] laik- fnokdj HkV~V]
    gY}kuh@egknsoh oekZ % O;fDrRo vkSj d`frRo] 2008] ¼la- O;kl ef.k f=ikBh½] iksVZCys;j]
    ¼vaMeku½@oSpkfjdh ¼}Sekfld½] Qjojh&ekpZ 2010] Hkkjrh; fo|k eafnj "kks/k izfr'Bku]
    chdkusj ¼jktLFkku½A
92- dqekmuh* ¼Hkk'kk vkSj lkfgR; dk mn~Hko ,oa fodkl ½] ¼2008½] Hkkjrh; lkfgR; dks"k
    ¼[k.M&1½] la- MkW0 lqjs"k xkSre@MkW0 oh.kk xksre] lat; izdk"ku] nfj;kxat] ubZ fnYyhA
93- dqekÅ¡ ds yksd ok|] ¼2008½] JhuUnk nsoh Lekfjdk] uSuhrky] Jhjke lsod lHkk] uSuhrkyA   
94- dqekmuh Hkk'kk dk fagnh ls laca/k] ¼2008½] iqjoklh] Jh y{eh HkaMkj ¼gqDdk Dyc½] vYeksM+kA
95- dqekÅ¡ dh lkekftd izFkk,¡] ¼2008½] vizfre mRrjk[k.M] ¼la0 lh-,e- vxzoky½] fnYyhA       96- fagnh lekpkj i= % n"kk ,oa fn"kk] ¼uoEcj] 2008½] pkSFkk LraHk ¼Lekfjdk½] ,l-,l-ts-ifjlj]
    vYeksM+kA
97- dqekmuh lkfgR; dk bfrgkl] ¼Qjojh 2010½] "kfDr] ¼fgUnh ekfld½] vYeksM+k]@"kfDr
    ¼lkIrkfgd½] vYeksM+k] 5 fnlEcj 2009 ls 30 tuojh 2010 rd /kkjkokfgd izdkf"krA   
98- dqekmuh yksdxhr % tksM+ vkSj >ksM+k] ¼tuojh&ekpZ 2009½] uoy ¼=Sekfldh½] jkeuxj
    ¼uSuhrky½A
99- pk¡pjh&Nisyh&cSj] ¼vizSy&twu 2009½] uoy ¼=Sekfldh½] jkeuxj ¼uSuhrky½A 
100- dqekmuh Hkk'kk dk mn~Hko ,oa fodkl] vYeksM+k VkbEl] ¼lkIrkfgd½] vYeksM+k] 25 ekpZ
     2009 rFkk 1 vizSy 2009@nsoHkwfe] 2008] ¼la- eukst mizsrh½] Qjhnkckn] ¼gfj;k.kk½A       
101- dqekmuh dfo "ksjnk ^vui<* dh dkO;&;k=k] ¼tuojh&ekpZ 2009½] dR;wjh ekuljksoj]
     vYeksM+kA
102- "kSys"k efV;kuh dk lkfgfR;d lQ+j] ¼vizSy&twu 2009½] fgUnqLrkuh] fgUnqLrkuh ,dsMseh]
     bykgkckn ¼m0iz0½@iqjoklh] vYeksM+k] 2001@dsnkj&ekul] ¼=Sekfld "kks/k if=dk½]
     ¼"kSys"k efV;kuh fo"ks'kkad½] tqykbZ] 2013] ¼la0 eqfujke ldykuh½] MkW0 ih0 n0 cM+Foky 
     fgUnh vdkneh] mÙkjk[k.MA     
103- laLdkj xhr] ¼tqykbZ&flrEcj 2009½] uoy ¼=Sekfldh½] jkeuxj] ¼uSuhrky½A
104- _rqjS.k vkSj gqM+dhckSy] ¼vDVwcj&fnlEcj 2009½] uoy ¼=Sekfldh½] jkeuxj] ¼uSuhrky½A
105- dqekmuh ¼yksdlkfgR;½] ¼2009½] Hkkjrh; yksd lkfgR; dks"k ¼ [k.M& 3½] la- MkW0 lqjs"k
     xkSre@MkW0 oh.kk xkSre] lat; izdk"ku] ubZ fnYyhA
106- dfork dh jpuk&;k=k] ¼9 fnlEcj 2009½] vYeksM+k VkbEl] ¼lkIrkfgd½] vYeksM+kA
107- dqekmuh dgkorksa] eqgkojksa rFkk igsfy;ksa esa izkS|ksfxdh fo'k;d fu:i.k] ¼2009½] e/;
     fgeky; dh lkaLd`frd izFkk;sa] ¼la0 ih-lh- ik.Ms½s] vYeksM+kA
108- dqekmuh dh cksfy;k¡] ¼2009½] iqjoklh] Jh y{eh HkaMkj ¼gqDdk Dyc½] vYeksM+kA
109- dqekm¡uh yksdxhr] ¼2009½] Jh uUnk nsoh Lekfjdk] uSuhrkyA
110- lqHknzkdqekjh pkSgku dk dkO; % dF; ,oa f"kYi] vYeksM+k VkbEl] ¼lkIrkfgd½] vYeksM+k esa
     23 fnlEcj 2009 ls 24 Qjojh 2010 rd ukS fd"rksa esa /kkjkokfgd izdkf"krA   
111- dqekÅ¡ vkSj Hkkjrh; dgkorsa] ¼Qjojh 2010½] pkSeklk] vkfnoklh yksddyk ifj"kn~] HkksikyA 
112- vkuq'Bkfud] gksyh o ckyxhr] t¼uojh&ekpZ 2010½] uoy ¼=Sekfldh½] jkeuxj ¼uSuhrky½A
113- moZ"kh dk izfrik| % leL;k vkSj lek/kku] ¼ekpZ 2010½] fo'oHkkjrh if=dk] dksydkrk
     ¼i0ca0½@jke/kkjh flag ^fnudj*% O;fDrRo vkSj d`frRo] 2010] ¼la0 O;klef.k f=ikBh½]
     iksVZCys;jA   
114- "ksjnk ^vui<+* dk dkO;] vYeksM+k VkbEl] ¼lkIrkfgd½ esa 16 twu 2010 ls 30 twu 2010
     rd rhu fd"rksa esa /kkjkokfgd izdkf"kr@ijaijk] ¼2014½] ¼la0 c`teksgu tks"kh½] uSuhrkyA     
115- eqLdqjkrs x+e % ,d vuq"khyu] ¼2010½] jkeizdk'k xks;y vfHkuUnu xzaFk] ¼la0 lqjs'kpUnz
     xqIr½] cjsyhA
116- moZ"kh* esa dke vkSj v/;kRe dk Lo:i] ¼2010½] jke/kkjh flag ^fnudj*% l`f'V ,oa n`f'V]
     ¼la0 O;kl ef.k f=ikBh½] iksVZCys;j] vaMekuA
117- dqekÅ¡ dh ,sfrgkfld] lkekftd ,oa vkfFkZd i`"BHkwfe] ¼2010½] JhuUnk Lekfjdk] uSuhrkyA
118- dfo dsnkj dk dkO;] ¼2010½] ,sfPNd ouokl] ¼la0 fnus'k dqatoky½] t;Urh] vYeksM+k
     ¼mÙkjk[kaM½@vYeksM+k VkbEl] flrEcj 2009] ¼^dsnkjflag dqatoky dk dkO;*] 'kh"kZd ls½A
119- ,d lefiZr lektlsoh] ¼2010½] ,sfPNd ouokl] ¼la0 fnus'k dqatoky½] t;Urh] vYeksM+k
     ¼mÙkjk[kaM½@vYeksM+k VkbEl] ¼lkIrkfgd½] vxLr 2009] vYeksM+kA
120- dqekmuh cky lkfgR;] ¼ekpZ&twu 2011½] pkSeklk] vkfnoklh yksd dyk ,oa laLd`fr
     ifj"kn~] Hkksiky] ¼e0iz0½A
121- dqekmuh cky yksd lkfgR;] ¼tqykbZ&flrEcj 2011½] uoy] ¼=Sekfldh½] jkeuxj] uSuhrkyA
122- iar&lkfgR; esa xk¡/khokn dk izHkko] ¼vDVwcj&fnlEcj] 2011½] fgUnqLrkuh] ¼=Sekfld "kks/k
     ,oa l`tu if=dk½] fgUnqLrkuh ,dsMseh] bykgkcknA
123- jax&jax ds n`"; % ,d ifjn`";] ¼2011½] leh{kk ds fud'k ij % MkW0 egs"k ^fnokdj*] la0
     vHk; dqekj rFkk vU;] ubZ fnYyh@vYeksM+k VkbEl] 21 fnlEcj] 2011] vYeksM+kA
124- ukjh "kfDr dh ;"kksxkFkk % ohjkaxuk psUuEek] ¼2011½] leh{kk ds fud'k ij % MkW0 egs"k
     ^fnokdj*] la0 vHk; dqekj rFkk vU;] ubZ fnYyh@vYeksM+k VkbEl] ¼lkIrkfgd½] 22
     Qjojh] 2012 rFkk 29 Qjojh 2012] vYeksM+kA
125- foosd lIr"krh dh izklafxdrk] vYeksM+k VkbEl] ¼lkIrkfgd½] vYeksM+k] 14 fnlEcj 2011
     rFkk 21 fnlEcj] 2011] vYeksM+kA
126- eqLdqjkrs x+e% ,d vuq"khyu] vYeksM+k VkbEl] ¼lkIrkfgd½] ¼28 fnlEcj 2011 ls 1 Qjojh
     2012 rd ik¡p fd"rksa esa /kkjkokfgd izdkf"kr½] vYeksM+kA   
127- lkfgR;dkj MkW0 egs"k ^fnokdj* ls izks0 "ksjfalag fc'V }kjk lk{kkRdkj] ¼2011½] leh{kk ds
     fud'k ij % MkW0 egs"k ^fnokdj*] ¼la0 vHk; dqekj rFkk vU;½] ubZ fnYyhA
128- iar&lkfgR; vkSj xk¡/khokn] ¼2011½] iqjoklh] Jh y{eh HkaMkj] vYeksM+kA
129- dqekmuh Hkk'kk dks lafo/kku dh vkBoha vuqlwph esa LFkku fn, tkus dk vk/kkj ,oa vkSfpR;]
     ¼2011½] iqjoklh] Jh y{eh HkaMkj ¼gqDdk Dyc½] vYeksM+kA   
130- izrki HkS;k] ¼2011½] Jh uUnk Lekfjdk] uSuhrkyA
131- izks0 gjegsUnz flag csnh }kjk jfpr ^fdlh vkSj fnu* esa jktuhfrd psruk] ¼2011½] izks0
     gjegsUnz flag csnh vfHkuUnu xzaFk] ¼la0 egs"k ^fnokdj*½] vf[ky Hkkjrh; lkfgR; dyk
     eap] eqjknkckn ¼m0 iz0½A
132- mÙkjk[k.M dk Hkk'kk;h ifjn`"; ,oa fodkl dh laHkkouk,¡] ¼2011½] mn~xkrk] ¼la0 lfork
     eksgu½] mÙkjk[k.M Hkk'kk laLFkku] nsgjknwu] ¼mÙkjk[k.M½@vYeksM+k VkbEl] ¼lkIrkfgd½] 22   
     twu 2011 ls 7 flrEcj 2011 rd /kkjkokfgd izdkf"kr@fgyk¡l] 2013 ¼fo"ks'kkad&Lo0
     vtqZu flag xqlkbZa th Le`fr n"kd 2013½] eqacbZ@"kjnuUnk 2012] Lekfjdk] "kjnksRlo]
     2012] uSuhrkyA     
133- _Xosn esa i;kZoj.k dh vo/kkj.kk] ¼2011½] vk/;kfRed i;kZoj.k dh ehekalk*] la0 MkW0
     fd"kukjke fc"uksbZ] vfjgar izdk"ku] ubZ fnYyhA
134- dqekÅ¡ esa izpfyr laLdkj] ¼2011½] Lekfjdk] fØ;k"kkyk lsok lfefr] eq[kkuh] gY}kuhA
135- lqfHk=kuanu iar % O;fDrRo ,oa d`frRo] vYeksM+k VkbEl] ¼lkIrkfgd½] 18 vizSy 2012 ls 26
     fnlEcj] 2012 rd rhl fd"rksa esa /kkjkokfgd izdkf"kr] vYeksM+kA   
136- nqncksfy ds egku dfo % "ksjnk] uSuhrky lekpkj] ¼ikf{kd½ 1&14 twu] 2012] uSuhrkyA
137- dqekmuh x| dh izeq[k fo/kk,¡] ¼tqykbZ&flrEcj 2012½] uoy ¼=Sekfldh½] jkeuxj]
     ¼uSuhrky½A
138- dqekmuh Hkk'kk dh cksfy;k¡] ¼vDVwcj&fnlEcj 2012½] uoy ¼=Sekfldh½] jkeuxj ¼uSuhrky½A
139- pUnzd¡qoj cRokZy dh dfork,¡ % Hkkocks/k ds Lrj] ¼twu] 2012½] dsnkj&ekul] ¼=Sekfld "kks/k
     if=dk½] la0 eqfujke ldykuh] MkW0 ih0n0 cM+Foky fgUnh vdkneh] mÙkjk[k.M] nsgjknwuA
140- esjh fojklr] ¼2012½] Jh uUnk Lekfjdk] Jh jkelsod lHkk] eYyhrky] uSuhrky@vYeksM+k
     VkbEl] ¼lkIrkfgd½ esa 12 twu] 2013 ls 26 twu] 2013 rd /kkjkokfgd izdkf"kr@fgyk¡l]
     2013 ¼fo"ks'kkad&Lo0 vtqZu flag xqlkbZa th Le`fr n"kd 2013½] eqacbZA     
141- Hkkjrh; lkfgR; ijaijk vkSj ;qx /keZ] ¼2012½] iqjoklh] Jh y{eh HkaMkj] vYeksM+kA
142- ^vk¡xu ds ikj }kj* esa Hkkjrh; fparu ijEijk] ¼2012½] vKs;% fparu ,oa l`tu] ¼la0
     O;klef.k f=ikBh½] fgUnh lkfgR; dyk ifj'kn~] iksVZCys;j ¼vaMeku½A
143- ^jfrukFk dh pkph* esa L=h foe"kZ] ¼2012½] ukxktqZu% yksd laosnuk ds ;FkkFkZ ltZd] ¼la0
     O;klef.k f=ikBh½] fgUnh lkfgR; dyk ifj'kn~] iksVZCys;j ¼vaMeku½A
144- egkizrkih ykSgiq#'k% izrki HkS;k] ¼2012½] Le`fr xzUFk% izrki HkS;k] ¼la0 uhrk cksjk½] uSuhrkyA
145- lEiw.kZ thou dh iw.kZrk ds yksd dfo] ¼vizSy&flrEcj 2012½] l`tu ls] ¼la0 ehuk ik.Ms½A
146- dqekmuh x| ys[kd] ¼tuojh&ekpZ 2013½] uoy ¼=Sekfldh½] jkeuxj ¼uSuhrky½A
147- dqekmuh laLd`fr ,oa lkfgR; esa i;kZoj.k fo'k;d fp=.k] ¼"kks/k lkj½] Nature, Culture
       and Biodiversity Ways and means to conserve the Culture &
       Biodiversity within the State of Uttarakhand, [National Seminar] 20-22
       March 2013, Organized by L S M Govt. P G college] Pithoragarh, [UK].
148- ^izsepUn dh jpuk&;k=k vkSj thou la?k'kZ] ¼ebZ 2013½] uo fud'k] ¼ekfld½] dkuiqjA 149- 149- dfork ds u;s izfreku vkSj ukeoj flag] ¼flracj&vDVwcj 2013½] vk/kkjf'kyk] gY}kuh
     ¼uSuhrky½A
150- esjk jpuk&lalkj] ¼2013½] Jh uUnk Lekfjdk] Jh jkelsod lHkk] uSuhrkyA
151- dqekmuh Hkk'kk % fofo/k lanHkZ] ¼2013½] iqjoklh] Jh y{eh HkaMkj vYeksM+k@mÙkjk[k.Mh lekt
     vkSj tutkfr;k¡% Hkkf'kd ,oa lkekftd lanHkZ* ¼Lekfjdk½] 27&28 vizSy 2013] faagnh foHkkx]
     ,l-,l-ts- ifjlj] vYeksM+kA
152- vYeksM+k uxj dk fgUnh lkfgR; esa ;ksxnku] ¼2013½] mRrjk[k.M niZ.k] dqekÅ¡ ifj'kn~]
     y[kuÅ@vYeksM+k VkbEl] ¼lkIrkfgd½] vYeksM+k] 22 ebZ 2013 rFkk 29 ebZ 2013]
     ¼^vYeksM+k uxj ds fgUnh lkfgR;dkj* "kh'kZd ls½@fojklr] 2013] lkaLd`frd ifj'kn~],l-
     ,l-ts- ifjlj] vYeksM+kA       
153- vkykspuk esa dfork] Qjojh 2014] uo fud'k] ¼ekfld½] Kkuksn; izdk"ku] dkuiqj ¼m0iz0½]
154- f"ko/kke esa vkink D;ksa] ¼2014½] mÙkjk[k.M niZ.k] mÙkjk[k.M ifj'kn~] y[kuÅA

(ii) dqekmuh
1- dSfl lkSu* mQZ ^Hkhe iSd*] ¼1996½] cqjk¡'k] mn;iqj ¼jktLFkku½A
2- dqekm¡fd fofo/k cksfy] ¼1&30 flracj 1999½] fi.Mkjh esy] vYeksM+k@cqjk¡'k] vizSy 2000]
   mn;iqj ¼jktLFkku½A
3- gej igkM+] ¼2000½] x|katfy] ¼la0 nkeksnj tks"kh½] gY}kuh@Lekfjdk] dqekÅ¡ egksRlo 2000]
   vYeksM+k@nqncksfy ¼la;qDrkad½] vDVwcj 2004&ekpZ 2005] nqncksfy] jkeuxj ¼uSuhrky½A
4- dfo deZ] ¼vizSy&twu 2000½] nqncksfy] ¼la0 eFkqjknÙk eBiky½] jkeuxj ¼uSuhrky½A
5- efU[k] ¼2000½] iqjoklh] ¼la0 f"kopj.k ik.Ms½] Jh y{eh HkaMkj vYeksM+kA
6- dqekmuh x|] ¼flracj&vDVwcj 2000½] xqekuh T;ksfr] xaxksyhgkV] ¼fiFkkSjkx<+½A
7- dqekmuh laLdkjksa esa yxu ¼yXu½] ¼vDVwcj&fnlacj 2000½] ^nqncksfy*] jkeuxj ¼uSuhrky½A
8- dkjfxy esa Hkkjr] ¼vizSy&twu 2001 ls tqykbZ&flracj 2001 rd] /kkjkokfgd izdkf"kr½]
  ^nqncksfy*] jkeuxj ¼uSuhrky½A
9- /kje&dje] ¼tuojh&ekpZ 2002 ls tqykbZ&flracj 2002 esa rhu fd"rksa esa /kkjkokfgd½]   
   ^nqncksfy*] jkeuxj@ig: ¼dqekmuh ekfld½] ekpZ 2009] vYeksM+k] ¼la0 g;kr jkor½A
10- Hky&ud] ¼2003½] iqjoklh] Jh y{eh HkaMkj] vYeksM+kA
11- |ks[kfM+] ¼2004½] iqjoklh] Jh y{eh HkaMkj] vYeksM+kA
12- E;j xkSa] ¼lu~ 2005 ls 2007 rd iqjoklh] vYeksM+k esa rhu fd"rksa esa /kkjkokfgd izdkf"krA
13- dqekmuh ekud orZuh vkSj fyfi fpg~u] ¼uoEcj 2008½] ¼izos"kkad½] ig: ¼dqekmuh ekfld½]
    vYeksM+k] la0 g;kr jkor@dqekZpy v[kckj ¼lkIrkfgd½] vYeksM+k] ¼26 fnlEcj 2011 ls 27
    Qjojh] 2012 rd nl fd"rksa esa /kkjkokfgd izdkf"kr½] ¼la0 lh-ih- Qqyksfj;k½A
14- dqekmfufd ekud orZuh] ¼fnlEcj 2008 rFkk tuojh 2009½] ig: ¼dqekmuh ekfld½]
    vYeksM+kA
15- dqekmfufd ekud fyfi % Lojksa esa gyUrd fookn] ¼Qjojh 2009½] ig: ¼dqekmuh ekfld½]
    vYeksM+kA
16- dqekmfufd "kCn laink] ¼ekpZ 2009½] ig: ¼dqekmuh ekfld½] vYeksM+kA
17- dqekmuh fdyS i<+u&ys[k.k pSa] ¼vDVwcj 2009½] ig: ¼dqekmuh ekfld½] vYeksM+kA
18- dforkfd iN~;k.k] ¼2009½] nqncksfy] ¼okf"kZdh½] jkexaxk izdk'ku] jkeuxj] ¼uSuhrky½@ig:
    ¼dqekmuh ekfld½] uoEcj 2010] vYeksM+kA
19- "ksjnk lexzfd leh{kk] ¼2010½] nqncksfy] ¼okf"kZdh½ jkexaxk izdk'ku] jkeuxj] ¼uSuhrky½@ 
    ig: ¼dqekmuh ekfld½] vDVwcj] 2012] ¼^"ksjnk lexz % ,d utj esa* "kh'kZd ls izdkf"kr½A
20- egkizrkih ykSgiq#'k % izrki HkS;k] ¼flrEcj 2010½] ig: ¼dqekmuh ekfld½] vYeksM+kA
21- tkxj xkFkk % lSe] ¼twu 2010½] ig: ¼dqekmuh ekfld½] vYeksM+kA
22- dqekÅ¡d xk¡/kh % jkeflag /kkSuh] ¼Qjojh 2010½] ig: ¼dqekmuh ekfld½] vYeksM+kA
23- izse xkFkk % jktqyk&ekyw"kkgh] dqekZpy v[kckj ¼lkIrkfgd½] 25 tqykbZ] 2011 ls 2 uoEcj
    2011 rd pkj fd"rksa esa /kkjkokfgd izdkf"kr] vYeksM+kA
24- dqekÅ¡fd iN~;k.k dqekmuh] ¼vizSy 2011½] ig: ¼dqekmuh ekfld½] vYeksM+k@cksfyd lt
    leko] 2012] ¼la0 nkeksnj tks"kh½] gY}kuh] uSuhrkyA
25- ukSrZ vkSj nqxkZ iwtk] ¼vDVwcj 2011½] ig: ¼dqekmuh ekfld½] vYeksM+kA
26- Hkkjrd Hkfo';] dqekZpy v[kckj ¼lkIrkfgd½] 5 vDVwcj 2011 ls 4 ekpZ 2013 rd mUuhl
    fd"rksa esa /kkjkokfgd izdkf"kr] vYeksM+kA
27-  dqekmuh Hkk'kkd ekudhdj.k] dqekZpy v[kckj ¼lkIrkfgd½] 09 tqykbZ] 2012 ls 20 vxLr]
    2012 rd N% fd"rksa esa /kkjkokfgd izdkf"kr] vYeksM+k@ladYi] twu] 2013] ¼la0 fcgkjhyky
    tyU/kjh½] fnYyhA
28- dSFkSa dwuh egkdO;] ¼vxLr 2012½] ig: ¼dqekmuh ekfld½] vYeksM+kA
29- /kfrZd thou nxS tqM+h Nh "ksjnk ^vui<+*] ¼28 ebZ 2012½] dqekZpy v[kckj ¼lkIrkfgd½]] 
    vYeksM+kA 
30- pk# pUnz ik.Ms % thou vkSj lkfgR;] ¼tqykbZ 2013½] ig: ¼dqekmuh ekfld½] vYeksM+kA
31- dqekmuh yksdlkfgR; esa fjrq fp=.k] ¼2013½] v"khd] ¼xSjkM+ xksyw egksRlo½] fprbZ] vYeksM+kA
32- vki.k&fcjk~.k] ¼vDVwcj 2013½] ig: ¼dqekmuh ekfld½] vYeksM+kA
33- "kCnfd rkdr] ¼Qjojh 2014½] ig: ¼dqekmuh ekfld½] vYeksM+kA
34- thoud mn~ns";] ¼ebZ 2014½] ig: ¼dqekmuh ekfld½] vYeksM+kA

3- iqLrd&leh{kk %   09
1- egkRek xk¡/kh dh dqekÅ¡ ;k=k& nsosUnz mik/;k;] jk"Vªh; lgkjk] ¼24 flracj 1995½] ubZ
   fnYyh@^vodk'k* ¼fgeky; niZ.k½] 29 vDVwcj 1995] nsgjknwuA
2- iN~;k.k ¼dqekmuh dkO; ladyu½] ¼la- fnok HkV~V½] vk/kkjf'kyk] vad% 16] ¼1996½] gY}kuhA
3- rwQku D;kas vkrs gSa ¼fgUnh dfork laxzg½& ys0 uohu fu#isUnz HkV~V] vk/kkjf'kyk] 
    ¼tuojh&vizSy 1997½] gY}kuh] ¼uSuhrky½A
4- mÙkjka[k.M dh yksd xkFkk,¡ ¼N% Hkkx½] /oU;kadu@/oU;kys[ku& nsoflag iks[kfj;k ¼izFke ika¡p
   Hkkx½] tqxyfd'kksj isV'kkyh ¼NBk Hkkx½] vk/kkjf'kyk] ¼twu&vxLr1997] gY}kuh] ¼uSuhrky½A 
5- t;ckyk xksfj;k ¼dqekmuh [k.MdkO;½& tqxy fd'kksj isV'kkyh] vk/kkjf'kyk] ¼tuojh&ekpZ
   1999½] gY}kuh ¼uSuhrky½A
6- e`x r`".kk ¼fgUnh dfork laxzg½& fofiu tks'kh] nSfud tkxj.k] ¼20 twu 1999½] cjsyhA
7- fgeky;h yksdthou& fnok HkV~V] xqekuh T;ksfr] ¼tuojh 2001½] fiFkkSjkx<+A
8- lqU;ksfy lqckl& eFkqjknRr eBiky½] mÙkjkapy% Hkk"kk ,oa lkfgR; dk lanHkZ ¼2004½] fnYyhA
9- mÙkjk[k.M dh yksdHkk"kk,¡ % Lo:i vkSj pqukSfr;k¡& vpykuan t[keksyk] vYeksM+k VkbEl]
   ¼19 Qjojh 2014½] vYeksM+kA

4- Hkwfedk ys[ku %    39
1- Hkzej xhr ¼dqekmuh dfork laxzg] 1988½& ihrkEcj ik.MsA
2- g~;ksa fgeky f'kod dSyk'k ¼dqekmuh dfork laxzg] 1996½& f'kojkt Hk.MkjhA
3- lUukVs dk oDrO; ¼fgUnh dfork laxzg] 1998½& MkW- txr flag fc"VA
4- Jh jke flag /kkSuh pfjr ekul* ¼fganh [k.M dkO;] 2000½& ';ke falag dqVkSykA
5- DohM+* ¼dqekmuh fuca/k laxzg] 2000½& g;kr flag jkorA
6- x|katfy ¼dqekmuh fuca/k laxzg] 2000½& la0 nkeksnj tks'khA
7- ;gk¡ ¼fgUnh dfork laxzg] 2000½& egsUnz egjk ^e/kq*A
8- dqekÅ¡ ds laLdkj xhr ¼2003½& tqxy fd'kksj isV'kkyh ,oa yrk dqatokyA
9- iYyo* ¼fganh Yk?kq dgkuh&laxzg] 2003½& fofiu panz tks'kh *dksey*A
10- esfj tM+ ¼dqekmuh miU;kl] 2004½& ';ke flag dqVkSykA
11- mM+ ?kq?kqrh mM+ ¼dkO; ladyu] 2005½& la- xtsUnz cVksgh@egsUnz /;kuhA
12- iU;kj ¼dqekmuh dfork laxzg] 2005½& fd'ku flag fc"V *dR;wjh*A
13- thou dh nh{kk ¼fagnh dfork laxzg] 2005½& MkW0 gsepUnz nqcs ^mRrj*A
14- HkkSth ¼fganh dgkuh laxzg] 2006½& MkW0 egsUnz egjk *e/kq*A
15- dqekmuh vark{kjh ¼2008½& ";keflag dqVkSykA
16- eSa igkM+* ¼fganh dfork laxzg] 2008½& MkW0 egsUnz egjk ^e/kq*A
17- "ksjnk lexz ¼2008½& "ksjnk ^vui<+*A
18- esfj lkr dgkfu* ¼dqekmuh dgkuh laxzg] 2008½& f"kojkt flag HkaMkjhA
19- tqU;kyh vkl ¼u`R; ukfVdk] 2009½& iw.kZ eujkyA
20- varghu gksrh izrh{kk ¼2009½& th0 lh0 tks"kh ^fxjh"k*A
21- c[krk~d gky ¼dqekmuh dfork laxzg] 2009½& MkW0 nyhi flag cksjkA
22- fnoaxr Lora=rk laxzke lsukuh ¼2009½& th0 lh0 tks"kh ^fxjh"k*A
23- vkokt ¼fganh dfork laxzg] 2009½& MkW0 nyhi flag cksjkA
24- vjh lqu;uk*] ¼fganh dfork laxzg] 2010½& pUnz"ks[kj iarA
25- vn~jk.k LoS.k ¼dqekmuh dfork laxzg] 2010½& MkW0 eukst mizsrhA
26- O;Fkk ¼fganh dfork laxzg] 2010½& x.ks"k nÙk HkV~V ^ifjtu*A
27- fgVuS jokS] fgVuS jokS ¼dqekmuh dfork laxzg] 2010½& xksiky nÙk HkV~VA
28- igkM+fd fpV~fB ¼dqekmuh dfork laxzg] 2011½& ds"kjflag MaXlsjk fc'VA
29- fgekyk dks jSckj ¼u`R; ukfVdk] 2012½& iw.kZ eujkyA
30- LoSa.k fu ltw¡y ¼dqekmuh dfork laxzg] 2012½& MkW0 xtsUnz cVksghA
31- vk"kk vej/ku* ¼fganh dfork laxzg] 2012½&pUnzdkUr frokjhA
32- xgjs ikuh iSB ¼fganh dfork laxzg] 2012½& xksiky nÙk HkV~VA
33- mEehnksa dk vkdk"k* ¼fganh dfork laxzg] 2013½& m)o HkV~VA
34- mÙkjk[k.M dh yksdHkk"kk,¡ % Lo:i vkSj pqukSfr;k¡ ¼2013½& MkW0 vpykuan t[keksykA
35- xkSa xkM+kd xhr ¼dqekmuh dfork laxzg] 2013½& MkW0 gsepUnz nqcs ^mÙkj*A
36- fHkVksb ¼dqekmuh dgkuh laxzg] 2013½& MkW0 ;ksxsUnzizlkn tks"kh ^uoy*A
37- vkink % lu~ f} gtkj rsj esa ¼2014½& ukjk;.k flag fc'VA
38- egku foHkwfr;ksa ds izsjd izlax ¼2014½& MkW0 ch0 vkj0 ius:A
39- vkx cq>kus ls csgrj*& fouksn fo"kMZ] ¼izdk"kuk/khu½A

5- izdkf'kr dfork,¡ %   93
(i) fganh
1- dfork v/kwjh gS] ¼1993½] iqjoklh] Jh y{eh HkaMkj] vYeksM+k@mÙkj mtkyk] 9 vxLr 1998]
   uSuhrky@nsolq/kk ¼r`rh;½] twu 2011] /kkeiqj ¼fctukSj½A
2- vdsykiu] ¼vDVwcj 1996½] lqjfHk lexz] y[kuÅA
3- lhek izgjh] ¼ekpZ 1997½] f'k{kk vkSj psruk] vYeksM+k@mÙkj mtkyk] 30 vxLr1998] uSuhrkyA
4- dqekÅ¡ egksRlo] ¼23 uoEcj] 1997½] mÙkj mtkyk ¼jfookljh;½] uSuhrkyA
5- tu izfrfuf/k] ¼14 fnlEcj 1997½] mÙkj mtkyk] uSuhrky@dR;wjh ekuljksoj] vizSy&twu
   1998] ubZ fnYyhA
6- izHkq x, fons'k] ¼21 fnlacj 1997½] mÙkj mtkyk] uSuhrkyA
7- vej 'kghn] ¼28 fnlEcj 1997½] mÙkj mtkyk@fi.Mkjh esy] 1&15 vxLr 1999] vYeksM+k@
   lksYtj] 2000] la0 lh-,e-vxzoky] bafM;u ifCy'klZ fMLVªhC;wVlZ] fnYyhA
8- gok dk #[k] ¼vDVwcj&fnlacj 1997½] dR;wjh ekuljksoj] ubZ fnYyh@mÙkj mtkyk]
   1 Qjojh 1998] uSuhrkyA
9- eSa Hkkjr gw¡] ¼11 tuojh 1998½] mÙkj mtkyk] uSuhrky@dR;wjh ekuljksoj] tqykbZ&flarcj
   1998] ubZ fnYyhA
10- dwVuhfr dh pknj] ¼25 tuojh 1998½] mÙkj mtkyk] uSuhrkyA
11- iRFkj ds nsork] ¼8 Qjojh 1998½] mÙkj mtkyk] uSuhrkyA
12- unh fleV xbZ] ¼22 Qjojh 1998½] mÙkj mtkyk] uSuhrkyA
13- /kjk LoxZ] ¼15 ekpZ 1998½] mÙkj mtkyk] uSuhrky@dR;wjh ekuljksoj] tuojh&ekpZ 1998]
    ubZ fnYyhA
14- thou dh 'kke] ¼19 vizSy 1998½] mÙkj mtkyk] uSuhrkyA
15- thou dk dckM+] ¼10 ebZ 1998½] mÙkj mtkyk] uSuhrkyA
16- liuk iwjk u gqvk] ¼10 ebZ 1998½] mÙkj mtkyk] uSuhrkyA
17- [kwuh iUuk]   ¼17 ebZ 1998½] mÙkj mtkyk] uSuhrkyA
18- iRFkj Hkh jkssrs gSa] ¼24 ebZ 1998½] mÙkj mtkyk] uSuhrkyA
19- Hkxokuksa ds Hkxoku] ¼31 ebZ 1998½] cVjksgh ¼ikf{kd½] vYeksM+kA
20- /kjk Li'kZ] ¼7 twu 1998½] mÙkj mtkyk] uSuhrkyA
21- [kw¡Vk] ¼14 twu 1998½] mÙkj mtkyk] uSuhrkyA
22- cqyMkWx] ¼21 twu 1998½] mÙkj mtkyk] uSuhrkyA
23- dqlhZ esa izk.k] ¼28 twu 1998½] mÙkj mtkyk] uSuhrkyA
24- Qwy pqHkrs gSa] ¼5 tqykbZ 1998½] mÙkj mtkyk] uSuhrkyA
25- ok;ns] ¼5 tqykbZ 1998½] mÙkj mtkyk] uSuhrkyA
26- ca/kd }kj] ¼19 tqykbZ 1998½] mÙkj mtkyk] uSuhrkyA
27- rsjk gh jke] ¼19 tqykbZ 1998½] mÙkj mtkyk] uSuhrkyA
28- eSa unh gw¡ ] ¼tqykbZ&flarcj 1998½] dR;wjh ekuljksoj] ubZ fnYyhA
29- eu&irax] ¼2 vxLr 1998½] mÙkj mtkyk] uSuhrkyA
30- vius fy,] ¼15 vxLr 1998½] mÙkj mtkyk] uSuhrkyA
31- Nk;kghu] ¼6 flarcj 1998½] mÙkj mtkyk] uSuhrkyA
32- iVk[kk QwV x;k] ¼27 flracj 1998½] mÙkj mtkyk] uSuhrkyA
33- phfV;ksa dh ckjkr] ¼11 vDVwcj 1998½] mÙkj mtkyk] uSuhrkyA
34- rkykc] ¼1 uoEcj 1998@17 tuojh 1999½] mÙkj mtkyk] uSuhrkyA
35- fdruh ckj dgk] ¼22 uoEcj 1998@1 fnlEcj 1998½] mÙkj mtkyk] uSuhrkyA
36- xaxk] ¼1 fnlEcj 1998½] mÙkj mtkyk] uSuhrkyA
37- 'kCn ds fo#)] ¼vDVwcj&fnlacj 1998½] dR;wjh ekuljksoj] ubZ fnYyhA
38- ck¡ch] ¼1998½] lwi ¼if=dk] vad% 1½] vYeksM+kA
39- xwnM+h ds yky] ¼31 tuojh 1999½] mRrj mtkyk] uSuhrkyA
40- xqykc dh dyh] ¼ekpZ 1999½] fi.Mkjh esy] vYeksM+kA
41- ekyik ds f'ko] ¼tuojh&ekpZ 1999½] dR;wjh ekuljksoj] ubZ fnYyhA
42- jktuhfr dk iqtkjh] ¼6 twu 1999½] mÙkj mtkyk] uSuhrkyA
43- ukx nsork] ¼vizSy&twu 1999½] dR;wjh ekuljksoj] ubZ fnYyhA
44- ea=h ds }kj] ¼11 tqykbZ 1999½] mÙkj mtkyk] uSuhrky@lkekU; tu lans'k] tqykbZ&flrEcj
    2002] yksfg;k v/;;u dsUnz ] ukxiqjA   
45- J)katfy] ¼1&15 vxLr 1999½] fi.Mkjh esy] vYeksM+kA
46- izy;&jkx] ¼tqykbZ&flracj 1999½] dR;wjh ekuljksoj] ubZ fnYyhA
47- ij[ks gq, yksx] ¼1&15 uoEcj½] fi.Mkjh esy] vYeksM+k@dR;wjh ekuljksoj] tuojh&ekpZ
    2009] ubZ fnYyh@Hkz'Vkpkj ds fo#) ¼dkO; ladyu½] 2009] la- ehuk dkSy] eqjknkcknA
48- dgha feys Fks] ¼14 uoECj 1999½] mÙkj mtkyk] uSuhrkyA
49- gR;kjksa dh cLrh] ¼12 fnlEcj 1999½] mÙkj mtkyk] uSuhrkyA
50- ohj toku] ¼26 fnlEcj 1999½] mÙkj mtkyk] uSuhrkyA
51- l`f"V] ¼tuojh&ekpZ 2000½] mÙkjk ¼efgyk if=dk½] uSuhrkyA
52- bfrgkl] ¼2000½] dR;wjh ekuljksoj] uo o"kkZad ¼la;qDrkad½] ubZ fnYyhA
53- flagklu] ¼ekpZ 2000½] lwi ¼if=dk½] vYeksM+k@vfopy n`f"Vdks.k] tuojh&ekpZ] 2007] 
    fctukSj] ¼m0iz0½A
54- tkx ig#os] ¼2008½] f[kyrs iyk"k] ¼dfork laxzg½] la0 xtsUnz cVksgh] fctukSj] ¼m0iz0½A
56- [kwuh iUuk] ¼2009½] nsolq/kk ¼dfork lap;u½] la0 "k"kkad feJ] xkft;kcknA
57- d#.kk dk dVksjk] ¼2009½] nsolq/kk ¼dfork lap;u½] la0 "k"kkad feJ]  xkkft;kcknA
58- rqe f"ko gks] ¼2009½] nsolq/kk ¼dfork lap;u½] la0 "k"kkad feJ] xkft;kcknA   

(ii)  dqekmuh %
1- fnyfd nxMw] ¼flrEcj&vDVwcj 1997½] cqjk¡'k] mn;iqj ¼jktLFkku½@cVjksgh] 16&30 twu
   1997] vYeksM+kA 
2- Hkkjr ekrk] ¼Qjojh 1998½] cqjk¡'k] mn;iqj ¼jktLFkku½A
3- nqlj C;k] ¼1 ekpZ 1998½] mÙkj mtkyk ¼jfookljh;½] uSuhrkyA
4- pquko lHkk] ¼12 vizSy 1998½] mÙkj mtkyk] uSuhrkyA
5- dks iqN.kkS] ¼31 ebZ 1998½] mÙkj mtkyk] uSuhrkyA
6- ohfd vUokj] ¼23 vxLr 1998½] mÙkj mtkyk] uSuhrkyA
7- fcu dqdqM+ jkr] ¼13 flrECkj 1998½] mÙkj mtkyk] uSuhrkyA
8- |kIr fdyS vk] ¼15 flrEcj 1998½] mÙkj mtkyk] uSuhrkyA
9- tqx tqxksafd jhr] ¼4 vDVwcj 1998½] mÙkj mtkyk] uSuhrkyA
10- jkejkt] ¼8 uoECkj 1998½] mÙkj mtkyk] uSuhrkyA
11- cqM+ ckc] ¼20 fnlEcj 1998½] mÙkj mtkyk] uSuhrkyA
12- mT;kM+] ¼1998½] iqjoklh] Jh y{eh HkaMkj] vYeksM+kA
13- Hkk"k.kksad vkQj] ¼1998½] Lekfjdk] vYeksM+k 'kjnksRloA
14- dk¡ tk¡] ¼3 Qjojh 1999½] mÙkj mtkyk] uSuhrkyA
15- clar ¼pSr&cS'kk[k½] ¼21 Qjojh 1999½] mÙkj mtkyk] uSuhrky@nqncksfy ¼okf'kZdh] 2006½]
    jkexaxk izdk"ku] jkeuxj] uSuhrkyA
16- dk¡ yqfd jkSNS] ¼7 ekpZ 1999½] mÙkj mtkyk] uSuhrkyA
17- pk.kS esa Nq¡]  ¼28 ekpZ 1999½] mÙkj mtkyk] uSuhrky@fdjeksbZ rjk.k] 2000] vYEkksM+kA
18- dk~l Nh m¡ eSal] ¼11 vizSy 1999@18 vizSy 1999½] mÙkj mtkyk] uSuhrkyA    
19- fjrq cno] ¼9 ebZ 1999½] mÙkj mtkyk] uSuhrky@fdjeksbZ rjk.k] 2000] vYEkksM+kA
20- dks Nq E;j] ¼30 ebZ 1999½] mÙkj mtkyk] uSuhrkyA
21- ealekj] ¼4 tqykbZ 1999½] mÙkj mtkyk] uSuhrkyA
22- vktfd gksfj] ¼19 ekpZ 2000½] mÙkj mtkyk] uSuhrkyA
23- cukx] ¼26 ekpZ 2000½] mÙkj mtkyk] uSuhrkyA
24- tkSa gkr] ¼tuojh&ekpZ 2001½] nqncksfy] jkeuxj ¼uSuhrky½A
25- ck~V] ¼vDVwcj&fnlacj 2001½] nqncksfy] jkeuxj ¼uSuhrky½@Mk¡Mk&dk¡Bk Loj] 2002] 
    vfopy izdk'ku] fctukSj@iqjoklh] 2010] Jh y{eh HkaMkj ¼gqDdk Dyc½] vYeksM+kA
26- dkS Hkk[khafd ckr] ¼2002½] Mk¡Mk dk¡Bk Loj] vfopy izdk'ku] fctukSjA
27- ¼1½ pk.kS esa Nq¡  ¼2½ gs jke ¼3½ fjrq cno ¼4½ dks Nq E;j ¼5½ fu ,s Qke ¼6½ eulqi ¼7½
    eqlSeql ¼8½ vk~x ¼9½ xkSa&?kj ¼10½ nqlj C;k ¼11½ ohfd vUokj ¼12½ fijhr] vDVwcj&fnlEcj
    2002] nqncksfy] jkeuxj ¼uSuhrky½A
29- fijhr] ¼2004½] /kkn ¼dqekmuh fo'ks"kkad½] vYeksM+kA
30- ftUnfxd nq%[k] ¼2005½] mM+ ?kq?kqrh mM+] la0 xtsUnz cVksgh] vfopy izdk'ku] fctukSjA
31- xkSa esa lM+d] ¼tqykbZ&flrEcj 2007½] vfopy n`f'Vdks.k] fctukSjA
32- tkSa gkr] ¼2007½] nqncksfy] ¼okf"kZdh½ jkeuxj] ¼uSuhrky½A
33- mpS.k] ¼2007½] nqncksfy] ¼okf"kZdh½ jkeuxj] ¼uSuhrky½A
34- fjlS fdyS jkSNS] ¼17 tqykbZ 2008½] cStukFk] x#M+ ¼ckxs"oj½A
35- ds dw.kbZa usrkT;q] ¼2 vxLr 2008½] mÙkj mtkyk] uSuhrky@vfopy n`f'Vdks.k] tuojh&ekpZ
    2012] fctukSj] ¼m0iz0½A

9- izdkf'kr dgkfu;k¡ %   03

(i)  fganh
1- ek¡ th] ¼tuojh&ekpZ 2002½] dR;wjh ekuljksoj] ubZ fnYyhA
2- iyk;u] ¼tuojh&ekpZ 2003½] dR;wjh ekuljksoj] ubZ fnYyhA
3- vn`"; dh vksj] ¼izdk"kuk/khu½] v#.kksn; Lekfjdk] gY}kuh ¼uSuhrky½A

(ii) dqekmuh
1- ikS.k] ¼2004½] vUokj] txnEck dEI;wVlZ] gY}kuh ¼uSuhrky½@v#.kksn; Lekfjdk] 2005]
   gY}kuh ¼uSuhrky½@yksd xaxk ¼ekfld½] twu 2005] nsgjknwu@ig: ¼dqekmuh ekfld½] twu
   2011] vYeksM+kA

¼[k½ 'kks/k ifj;kstuk %

1- y?kq 'kks/k ifj;kstuk ¼1982&84½] ^lqfe=kunau iar ds lkfgR; dk /ofuoknh v/;;u* % eq[;
   vUos"kd] fo'ofo|ky; vuqnku vk;ksx ubZ fnYyhA
2- o`gn~ 'kks/k ifj;kstuk ¼1990&93½] dqekÅ¡ fgeky; ds eafnjksa] yksdxkFkkvksa] yksdlaLd`fr vkSj
   cksfy;ksa dk losZ{k.k&lja{k.k rFkk muds fofo/k vk;ke* % eq[; vUos"kd] fo'ofo|ky; vuqnku
   vk;ksx] ubZ fnYyhA
3- ik;yV LVMh ¼1993] N% ekg½] dqekmuh yksdlkfgR;] laLd`fr ,oa Hkk"kk*% eq[; vUos"kd] vkbZ-
   lh-,l-,l-vkj- ubZ fnYyhA
4- ;w0th0lh0 dSfj;j vokMZ 'kks/k ifj;kstuk ¼1993&1996½] ^dqekÅ¡ fgeky; dh cksfy;ksa dk
   losZs{k.k* % eq[; vUos"kd] fo'ofo|ky; vuqnku vk;ksx] ubZ fnYyhA
5- o`gn~ 'kks/k ifj;kstuk ¼2004&2007½] mÙkjkapy ds lkfgR; vkSj laLd`fr dk laj{k.k* % lgk;d
   vuqla/kkrk] lwpuk izkS|ksfxdh foHkkx] mÙkjkapy 'kklu] nsgjknwuA

¼x½ 'kks/k&funsZ'ku

(i) ih,p0 Mh0 mikf/k izkIr &   15
1- u;h dfork ds ifjizs{; esa eqfDrcks/k ds dkO; vuq'khyu] ¼1986½] dq- chuk iarA
2- lqfe=kuanu iar ds dkO; dk euksoSKkfud v/;;u] ¼1988½] cph flag HkkdquhA
3- Lokra™;ksÙkj fgUnh dfork esa vfHkO;Dr thou&ewY;] ¼1988½] HkwisUnz flag fc"VA
4- dqekmuh dh cksfy;kas dk rqyukRed v/;;u] ¼1999½] dq- xhrk iarA 
5- iar dkO; dh lkaLd`frd ,oa nk'kZfud i`"BHkwfe rFkk mudk uohu thou n'kZu] ¼1999½] dq- 
   nhik /kkfud]   
6- pkjksa lIrd% laosnuk ,oa f'kYi&fo/kku] ¼2001½] Jherh vfurk tks'khA
7- 'kSys'k efV;kuh dk dFkk lkfgR;% lkekftd ,oa lkaLd`frd lanHkZ] ¼2002½] dq- js[kk vf/kdkjhA
8- iafMr xksfoan cYyHk iar dk ukV~;&lkfgR; % dF; ,oa f'kYi] ¼2003½] Jherh fgeka'kq ik.MsA
9- dqekÅ¡ ds rjkbZ Hkkcj {ks= dh Fkk: tutkfr ds yksd lkfgR; dk  v/;;u] ¼2003½] Jherh 
   y{eh xgrksM+hA
10- vk/kqfud dqekmuh dfork esa fcac&fo/kku] ¼2004½] dq- uhek dSM+kA
11- MkW- jkedqekj oekZ ds ukV~;&lkfgR; dk lkekftd ,oa lkaLd`frd vuq'khyu] ¼2008½] Jherh 
    gsek dkdhZA
12- 'kSys'k efV;kuh dh dgkfu;ksa esa ukjh fp=.k dk Lo:Ik] ¼2008½] dq- gsek lsykdksVhA
13- cyoar eujky dk jpuk lalkj % ,d vuq'khyu] ¼2010½] dq- uhye MksohZA
14- "kSys"k efV;kuh ds dFkk lkfgR; dk lekt'kkL=h; v/;;u] ¼2012½] vkuUn flag QR;kZyA
15- vkpk;Z ukeoj flag % O;fDRkRo ,oa d`frRo] ¼2012½] dq- vatq ckykA

(ii) ih&,p-Mh- gsrq iathd`r &   01
(iii) y?kq 'kks/k&izca/k ¼,e-,-&mÙkjk/kZ esa½ &    18
1- lqfe=kuanu iar ds Nk;koknh dkO; esa fcEc&fo/kku] ¼1990½] dq- fot;k tks'khA
2- cyoar eujky % O;fDrRo ,oa d`frRo] ¼2000½] dq- jhuk vxzokyA
3- izse flag usxh % O;fDrRo ,oa d`frRo] ¼2002½] dq- gsek lsykdksVhA
4- lkBksÙkjh izeq[k dqekm¡uh dfo;ksa ds dkO; dk foospukRed v/;;u] ¼2005½] lat; dqekjA
5- vkpk;Z ukeoj flag ds dkO; fl)kUrksa dk leh{kkRed v/;;u] ¼2006½] dq0 vatq ckykA
6- ohjsu Maxoky dk O;fDrRo vkSj d`frRo] ¼2007½] dq0 t;k HkV~VA
7- ohjckyk dq¡oj vtcns i¡okj* rFkk egklk/oh vikyk* [k.MdkO;ksa dk lexz v/;;u] ¼2010½] 
   dq0 eerk xgrksM+hA
8- gfj"kadj vkns"k dh lIr"kfr;k¡ % ,d v/;;u] ¼2010½] dq0 nhikA
9- izks0 jkizdk"k xks;y ^lkst+* ds dkO; dk vuq"khyu] ¼2010½] fxjh"k pUnzA
10- MkW0 fnus"k peksyk dh cky dgkfu;ksa dk vuq"khyu] ¼2010½] fcgkjhyky fo"odekZA
11- "ksjnk lexz % ,d v/;;u] ¼2011½] dq0 lq"khyk ok.khA
12- dqekmuh x| % ,d vuq"khyu] ¼2011½] yfyr dqekjA
13- Fkksdnkj fdlh dh ugha lqurk* dk rkfRod foospu] ¼2012½] dq0 vatfy uxjdksVhA
14- jktsUnz cksjk dk O;fDrRo ,oa d`frRo] ¼2012½] dq0 iwue pE;kyA
15- tqxyfd'kksj isV'kkyh dk O;fDrRo ,oa d`frRo] ¼2012½] dq0 xaqtu MkykdksVhA
16- iNkbZa dk yksd lkfgR; % ,d vè;;u] ¼2012½] ckye flagA
17- cVjksgh dh dgkfu;k¡ % ,d vuq"khyu] ¼2012½] xhrkatfy cukSykA
18- e`.kky ik.Ms dh dgkfu;ksa esa ukjh psruk dk Lo:i] ¼2013½] dq0 iwueA
   
¼?k½ lsfeukj@dk;Z'kkyk@Vªsfuax dkslZ vkfn ¼ftuesa Hkkx fy;k½ &    50

1- ^fgUnh f'k{k.k dk;Z&xks"Bh*] fnukad 18-10-76 ls 24-10-76 rd] Mh0,l0ch0 dkWyst] uSuhrky] 
   fo'ofo|ky; vuqnku vk;ksx] ubZ fnYyhA
2- ^dqekmuh laLd`fr* fo"k; ij 'kks/ki= izLrqr] 17 ,oa 18 vDVwcj 1987] vYeksM+k] mÙkjk[k.M
    'kks/k laLFkkuA
3- vksfj,.Vs'ku ,.M Vsªfuax dkslZ*] ¼jk0ls0;ks0½] fnukad 22-06-87 ls 04-07-87 rd] ;wfuoflZVh
   vkWQ #M+dhA
4- lk{kjrk vfHkuoh izf'k{k.k*] fnukad 18-07-88] ^lk{kjrk fudsru* y[kuÅA
5- yksdk;ru% izsj.kk vkSj izfrik|* fo"k;  ij 'kks/ki= izLrqr] fnukad 24-08-89 ls 06-09-89 rd   
   iqu'p;kZ ikB~;Øe* ¼fjQzS"kj dkslZ½] cukjl fgUnw fo'ofo|ky;] okjk.klhA
6- dqekmuh Hkk"kk dk ekudhdj.k* fo"k; ij 'kks/ki= IkzLrqr] 4&5 ebZ 1995] ^dqekmuh Hkk"kk dk
   ekudhdj.k*% leL;k vkSj lek/kku* fo"k;d varjjk"Vªh; lsfeukj] dqekÅ¡ fo'ofo|ky;     
   ifjlj] vYeksM+kA]
7- ^iar lkfgR; vkSj xk¡/khokn* fo"k; ij 'kks/ki= izLrqr] 30 twu 1995] ^dyk ,oa lkfgR; esa
   lkEiznkf;d ln~Hkko* fo"k;d laxks'Bh] jktdh; laxzgky; vYeksM+k] ¼laxzgky; }kjk loksZÙke
   ik, tkus ds dkj.k ^eksuksxzkQ ds :Ik esa izdkf'kr½A
8- ^yksdokrkZ vkSj Hkk"kk&foKku* fo"k; ij 'kks/ki= izLrqr] fnukad 16&18 uoEcj 1995]
   ^fgeky;h yksdokrkZ laxks"Bh*] dqekÅ¡ fo'ofo|ky; ifjlj] vYeksM+kA
9- ^dqekmuh lekt vkSj laLd`fr* fo"k; ij 'kks/ki= izLrqr] ebZ 1996] mÙkjk[k.M 'kks/k laLFkku]
   Jh y{eh HkaMkj] vYeksM+kA
10- ^iar dk uopsrukokn* fo"k; ij 'kks/ki= izLrqr] 20 ebZ 1997] ^iar Le`fr lekjksg* fo'k;d
    jk"Vªh; laxks'Bh] m0 iz0 iz'kklu vdkneh] uSuhrky] m0iz0 fgUnh laLFkku@egknsoh oekZ
    laxzgky;] jkex<+ uSuhrkyA
11- ^fgUnh Hkk"kk% fofo/k lanHkZ* fo"k; ij 'kks/ki= izLrqr] 25&28 twu 1997] dqekš fo0fo0ifjlj
    vYeksM+k] oSKkfud rFkk rduhdh 'kCnkoyh vk;ksx] ubZ fnYyh }kjk vk;ksftrA
12- ^Ik;kZoj.k fo"k;d dqekmuh 'kCnkoyh* fo"k; ij 'kks/ki= izLrqr] 27&30 flrEcj 1999] 
     dqekÅ¡ fo'ofo|ky; ifjlj] vYeksM+k] jk"Vªh; 'kCnkoyh dk;Z'kkyk] oSKkfud rFkk rduhdh
     'kCnkoyh vk;ksx] Hkkjr ljdkj }kjk vk;ksftrA
13- mÙkjkapy ds cgqvk;keh fodkl esa dqekmuh Hkk"kk dh Hkwfedk* fo"k; ij 'kks/ki= izLrqr]
    14&16 flrEcj 2001] ^mÙkjkapy ds cgqvk;keh fodkl esa x<+okyh] dqekmuh] fganh rFkk
    vaxzsth Hkk"kk dh Hkwfedk* fo"k;d jk"Vªh; laxks'Bh] ^czrikyth ,oa iUukykyth Le`fr U;kl*]
    vYeksM+kA
14- ^ijEifjr Kku fo"k;d vkapfyd rduhdh 'kCnkoyh* fo"k; ij 'kks/ki= izLrqr] 1&3 ebZ
    2002] ^iz'kklfud fganh] ekufodh rFkk Ik;kZoj.k foKku* fo"k;d 'kCnkoyh dk;Z'kkyk]
    oSKkfud rFkk rduhdh 'kCnkoyh vk;ksx] ubZ fnYyh] dqekÅ¡ fo0fo0 ifjlj] vYeksM+kA
15- ^iqLrd vkSj bZ&cqDl* rFkk ^iqLrd vkSj flusek*] fo"k; ij O;k[;ku] 1&8 twu 2002] us'kuy
    cqd VªLV vkWQ bafM;k] iqLrd esyk ,oa lkfgfR;d xks"Bh] uSuhrkyA
16- ^d`f"k fo"k;d vkapfyd rduhdh 'kCnkoyh* fo"k; ij 'kks/ki= izLrqr] 16&18 twu 2003] 
    ^iz'kklfud fganh] ekufodh rFkk Ik;kZoj.k foKku* fo"k;d jk"Vªh; laxks'Bh] oSKkfud rFkk
     rduhdh 'kCnkoyh vk;ksx] ubZ fnYyh] dqekÅ¡ fo0fo0 ifjlj] vYeksM+kA
17- ^dqekmuh dgkorksa dk oSKkfud vk/kkj* fo"k; ij 'kks/ki= izLrqr] 29&31 vDVwcj 2003] 
     yksd ek/;eksa] fo'ks"kr% dqekm¡uh yksddFkk ds ek/;e ls foKku vkSj izkS|ksfxdh lapkj*]
     jk"Vªh; laxks'Bh] foKku vkSj izkS|ksfxdh foHkkx] Hkkjr ljdkj] ubZ fnYyh] dqekÅ¡ fo0fo0
     ifjlj] vYeksM+kA
18- lqHknzk dqekjh pkSgku tUe'krokf"kZdh* jk"Vªh; laxks'Bh] 9&10 twu 2004] lkfgR; vdknseh] ubZ
    fnYyh rFkk fganh foHkkx] dqekÅ¡ fo0fo0 ifjlj] uSuhrky esa lfØ; HkkxhnkjhA
19- ^oSf'odhdj.k vkSj fganh* fo"k; ij 'kks/ki= izLrqr] 25&27 vDVwcj 2004] ^jktHkk"kk]
     iz'kklfud fganh rFkk ekufodh* fo"k;d jk"Vªh; 'kCnkoyh dk;Z'kkyk] oSKkfud rFkk rduhdh
     'kCnkoyh vk;ksx] Hkkjr ljdkj] ubZ fnYyh] dqekÅ¡ fo0fo0 ifjlj] vYeksM+kA
20- ^egknsoh oekZ dk L=h foe'kZ* fo"k; ij 'kks/ki= izLrqr] 9 uoEcj 2004] ^egknsoh dk jpuk
    lalkj* fo"k;d ,d fnolh; jk"Vªh; laxks"Bh] laLd`fr foHkkx] Hkkjr ljdkj] egknsoh lkfgR;
    laxzgky;] jkex<+] rFkk fganh foHkkx dqekÅ¡ fo'ofo|ky; uSuhrkyA
21- ^dfo vkSj dfork dk var%laca/k* fo"k; ij O;k];ku] 12 ekpZ 2005] viuh dfork ds chp % 
    lEcks/ku rFkk dkO; ikB* fo"k;d jk"Vªh; laxks"Bh] Mh-,l-ch- ifjlj] uSuhrkyA
22- nwjLFk f'k{kk vfHkfoU;kl dk;Z'kkyk*] 7&8 uoEcj 2005] dqekÅ¡ fo'ofo|ky;] uSuhrky esa 
    vk;ksftr esa HkkxhnkjhA
23- *iz'kklfud fganh % ,d fogaxkoyksdu^ fo"k; ij 'kks/ki= izLrqr] 11&13 fnlEcj 2005] 
    *ekufodh rFkk iz'kklfud fganh^ fo"k;d jk"Vªh; 'kCnkoyh dk;Z'kkyk] oSKkfud rFkk
     rduhdh 'kCnkoyh vk;ksx] ubZ fnYyh] dqekÅ¡ fo0fo0 ifjlj] vYeksM+kA
24- *dqekmuh lkfgR; dk mn~Hko ,oa fodkl* fo"k; ij 'kks/ki= izLrqr] 9&11 vizSy 2006] 
    *mÙkjkapy ds jpukdkj vkSj mudk lkfgR;* fo"k;d jk"Vªh; laxks"Bh] lwpuk ,oa izkS|ksfxdh
     foHkkx] mÙkjkapy 'kklu rFkk dqekÅ¡ fo'ofo|ky;] uSuhrky ifjlj vYeksM+kA
25- *Jhen~Hkxor~ xhrk dh izklafxdrk* fo"k; ij 'kks/ki= izLrqr] 9&10 Qjojh] 2007] Hkkjrh;
    Lrks= lkfgR; dh mikns;rk* fo"k;d jk"Vªh; lsfeukj] bfrgkl foHkkx] dqekÅ¡ fo0fo0     
    ifjlj] vYeksM+kA 
26- *egknsoh oekZ dh leh{kk n`f"V* fo"k; ij 'kks/ki= izLrqr] 26 ekpZ] 2007] *egksnoh oekZ 
    tUe'krokf"kZdh% 2007* fo"k;d jk"Vªh; laxks"Bh] egknsoh oekZ l`tuihB] eYyk jkex<+]
    uSuhrkyA
27- *vkapfyd HkkSxksfyd 'kCnkoyh* fo"k; ij 'kks/ki= okpu] 25&27 twu 2007] jk"Vªh; 'kCnkoyh
   dk;Z'kkyk] oSKkfud rFkk rduhdh 'kCnkoyh vk;ksx] ubZ fnYyh] dq0fo0fo0 ifjlj] vYeksM+kA
28- ^vkpk;Z gtkjhizlkn f}osnh dh bfrgkl n`f"V*] ^vkpk;Z gtkjhizlkn f}osnh dk dchj n'kZu*
    vkfn fo'k;ksa ij ik¡p O;k[;ku] 21 fnlEcj 2007 ls 10 tuojh 2008 rd] ^vkpk;Z   
    gtkjhizlkn f}osnh dk jpuk lalkj* fo"k;d fjQzS'kj dkslZ ¼iquuZoh ikB~;Øe½] ,dsMsfed 
    LVkWQ dkyst] dq0fo0fo0] ifjlj vYeksM+kA   
29- ^vksfj,.Vs'ku izksxzke*] 27 ekpZ 2008] MsyusV] ubZ fnYyh] dq0fo0fo0 ifjlj vYeksM+k esa
    HkkxhnkjhA
30- ^iar dkO;% ,d fogaxkoyksdu*] fo"k; ij O;k[;ku ,oa dqekmuh dkO;ikB] 14&16 uoEcj
    2008] jkex<+] ^iar&'kSys'k Le`fr* fo"k;d jk"Vªh; laxks"Bh] egknsoh oekZ l`tuihB] eYyk
    jkex<+] laLd`fr foHkkx] mRrjk[k.M 'kkluA
31- ^fgUnh lekpkj i=% n"kk ,oa fn"kk* fo"k; ij O;k[;ku] 23& 24 uoEcj] 2008] ^i=dkfjrk 
    ,oa tulapkj% orZeku lanHkZ] n"kk ,oa fn"kk* fo"k;d jk"Vªh; laxks"Bh] dq0fo0fo0 ifjlj
    vYeksM+kA
32- *iar&"kSys"k Le`fr* fo'k;d jk'Vªh; laxks'Bh esa Hkkxhnkjh ,oa dqekmuh dkO;&ikB] 14&16
     uoEcj 2008] laLd`fr foHkkx] mRrjk[k.M "kklu ,oa egknsoh oekZ l`tuihB] eYyk
     jkex<+] dqekÅ¡ fo'ofo|ky; uSuhrkyA
33- ^fgUnh jpuk&ikB* dk;ZØe esa Hkkxhnkjh] 19 tqykbZ 2009] nsgjknwu] lkfgR; vdknseh] ubZ 
    fnYyh }kjk vk;ksftrA
34- ^dqekmuh dkO; dh fodkl ;k=k* fo'k; ij eq[; oDrk ds :i esa vk/kkj O;k[;ku ,oa 
    lekiu l= dh v/;{krk] 13&15 uoEcj 2009] ^dqekmuh Hkk'kk lEesyu*] dqekm¡uh Hkk'kk]
    lkfgR; ,oa laLd`fr izpkj lfefr dlkjnsoh] vYeksM+kA
35- ^i=dkfjrk dk Hkfo';* fo"k; ij O;k[;ku] 21 vxLr 2010] ^;k=k lkfgR; ,oa i=dkfjrk   
    dk varlZaca/k* fo'k;d ,d fnolh; jk"Vªh; laxks"Bh] dqekÅ¡ fo'ofo|ky;] ifjlj vYeksM+kA
36- ^lsYQ bUlVªDluy yfuZax eSVhfj;y MsoysiesaV*] jk"Vªh; dk;Z'kkyk] 24&25 tuojh 2011]
    mÙkjk[k.M eqDr fo'ofo|ky;] gY}kuh ¼uSuhrky½ esa HkkxhnkjhA
37- ^mÙkjk[k.M dk Hkk'kk;h if

Bhishma Kukreti


                           स्या देखो ! दूधs  फैक्ट्री टुटकी लगीं च

                घपरोळया , हंसोड्या , चुनगेर ,चबोड़्या -चखन्यौर्या -भीष्म कुकरेती     
                   
(s =आधी अ  = अ , क , का , की ,  आदि )

हमर इलाका मा कथगा इ पुरात्व भवन उजड़ी -बिजड़ी हरचणा छन। इनि एक आधुनिक भवन बि अब आर्किओलॉजिकल सर्वे ऑफ इंडिया का तहत आण वाळ च याने जु अब उजड़न वाळ च।  ये भवनकुण हमर क्षेत्र मा बुले जांद सि देखि लेदि दूध फैक्ट्रिक टुटकी लगीं च।  याने मिल्क प्लांट उजड़णु च।
हमर इलाका मा दूधौ फैक्ट्री कनकै लग वांपर कथगा इ लोककथा क्षेत्र मा प्रचलित छन पर हमर लोक साहित्य का चितेरा जन कि हमर क्षेत्र याने अजमेर पट्टी का लोक साहित्य विशेषज्ञ डा दिनेश बलूनी यूँ तैं लोककथा नि माणदन तो श्रीनगर तर्फां डा राजेश्वर उनियाल या मथि मुल्क का डा नन्द किशोर ढौंडियाल कनै यूँ सत्य कथाओं तैं लोककथा मानि सकदन।  डा बलूनी का माणन च कि चूँकि यूं कथा मा लोकसभा का वर्णन च त यी कथा लोककथा नि ह्वे सकदन। डा दिनेश  का समर्थन मा डा ढौंडियाल बि ऐ गेन अर ऊँन ल्याख कि लोककथाओं मा  लोकसभा ना राजा का दरबार हूण चयेंद।
खैर लोग  डा बलूणी तैं ऊंक गाँव छोटी बागी, अजमेर मा ही , डा ढौंडियाल तैं कोटद्वार मा बि अर डा उनियाल तैं मुंबई मा बि गंभीरता पुर्बक नि लीन्दन तो हमर इलाका वाळ दूध फैक्ट्री की कथाओं तैं लोककथा ही बुल्दन।
एक लोककथा इन च -
उन त हमर भूतपूर्व सांसद राहुल गांधी का अनुयायी छन अर ऊंन इथगा सालुं मा लोकसभा मा राहुल गांधी तरां एक दिन बि जिबडु नि ख्वाल।  पर वैदिन गलती से पार्टीन हमर एमपी याने सांसद तैं शून्य काल मा एक मिनट बुलणो समय दे द्याई। अर शून्य काल का एकदम बाद प्रधानमंत्री कु चीन सीमा विवाद पर बयान छौ तो स्पीकरन हमर सांसद तैं हिदायत दे कि एक मिनट से ज्यादा कतै नि बुलण।  प्रधान मंत्री बि संसद मा उपस्थित छा।  हमर सांसद तैं भाषण दीणो रोग त छौ पर पिछ्ला दस सालों मा लोकसभा मा मेज थपथपाणो अलावा बुलणो क्वी अनुभव नि छौ।  हमर सांसदन रुणफती भौण जन कि कै मूसो शरीर मथि तुमर खुट ऐ जावो उनि किरांदी भौण मा बोलि दे कि म्यार क्षेत्र मा दूध की बड़ी किल्ल्त च तो इख मिल्क प्लांट लगण चयेंद। उन त प्रधानमंत्री इन बेकार की बातों पर कतै बि ध्यान नि दींदा छा किन्तु हमर सांसद का चूहा जन रूण /किराण वाळ भौण से द्रवित ह्वे गेन अर ऊंन इन सांत्वना दे जन कि सांसद की ब्वै मरी गे हो अर ब्वाल ," आप ससंद समय का बाद अपणी मांग एक पन्ना मा लेखिक मै तैं म्यार कैबिन मा दे देन।  "
ससंद समय खतम हूणो बाद सांसद जी  प्रधानमंत्री कक्ष मा गेन अर दूध फैक्ट्री खुलणो एक अप्लीकेसन देकि ऐगेन।  जिंदगी मा पैल बार सांसद जीन जन भलाई का वास्ता अप्लीकेसन टाइप करे छे।  अप्लीकेसन पढ़िक प्रधान्मन्त्रीक निम्न सचिवन बोल ," इखमा फैक्ट्री कखम लगण कु स्थान नि लिख्युं च? " सांसद कु हमर क्षेत्र याने यमकेश्वर विधान सभा क्षेत्र की विधायिका से बहुत दिनों से खटपट चलणि छे अर हर समय क्या सुपिन मा बि सांसद जीक मुख से यमकेश्वर क्षेत्र वालों को देख लूंगा जन वाक्य आंदा छा तो रगाबगी मा ऊंन यमकेश्वर क्षेत्र कु नाम बोलि दे अर सचिवन बि विषय मा लेखी दे - यमकेश्वर में दूध फैक्ट्री खोलने का औचित्य। सांसद जी अप्लीकेसन देकि भैर ऐ गेन।
इना प्रधान मंत्री का कक्ष मा चीन बॉर्डर पर मिलिट्री इनफ्रास्ट्रक्चर निर्माण की अर्जेंट फ़ाइल बि मेज मा पड़ीं छे अर सचिव की गलती से यमकेश्वर मा दूध फैक्ट्री की अप्लिकेसन मिलिट्री इनफ्रास्ट्रक्चर की अर्जेंट फ़ाइल पुटुक चली गे।
प्रधानमंत्री अर हौर सचिवुँन वीं अप्लिकेसन मा लेखी दे बल यमकेश्वर क्षेत्र चूँकि चीन बॉर्डर का नजीक च तो छै मैना मा ख दूध फैक्ट्री खोले जाव। चूँकि विषय चीनी बॉर्डर कु छौ अर अप्लिकेसन मा प्रधानमंत्री का सही छा तो हमर क्षेत्र मा मिल्क प्लांट खुलणो योजना द्वी दिन मा पास ह्वे गे।  चूँकि विषय मिलिट्री अर चीन बॉर्डर से संबंधित छौ , केंद्रीय बजट बि पास हुयुं छौ तो उत्तराखंड सरकार का प्रशासकोंन बीस दिन मा जगा बि ख्वाज अर बीस दिनों मा आर्किटेक्ट स्ट्रक्चर की रूप रेखा बि बणै दे।  जैकाम पर पांच साल लगदन उ काम बीस दिन मा ह्वे गे अर बाइसवाँ दिन से फैक्ट्री निर्माण कु काम बि शुरू ह्वे गे।
चूँकि ब्लॉक प्रमुख अर ग्राम प्रधान आदि तैं यीं योजना से क्वी फायदा नि छौ त ऊंन ध्यान बि नि दे कि क्या हूणु च।  सांसद जी चिरडे गेन कि दूध की फैक्ट्री यमकेश्वर विधान सभा क्षेत्र मा लगणी च अर विधायिका चिरड़े गे कि जै क्षेत्र मा वीं तैं वोट नि मिल्दन ऊख फैक्ट्री खुलणि च तो दुयाक द्वी दिखणो बि नि ऐन कि दूध की फैक्ट्री कन बणनि च।
चूँकि हमर गाँवमा स्थानीय मजदूर हर्ची गेन तो हमर क्षेत्र वाळु पर फरक बि नि पोड कि फैक्ट्री निर्माण हूणु च।  निर्माण ठेकेदार अपर दगड़ कोटद्वार से नेपाली , बंगलादेशी , पूर्वी भारत का मजदूरूं से समयबद्ध तरीका से फैक्ट्री निर्माण मा व्यस्त छौ।
पर धीरे धीरे गांवुं मा छ्वीं लगण बैठिन कि अब ये कूड़ से दुधै छवाया फुटल , कैन बोल बल मिलक फैकटरी से नळको जन दूध गाँव गाँव पंहुचाये जाल।  क्वी बुलणु छौ बल दूधौ फैक्ट्री से कूल गाडे  जालि अर तब दूध घर घर पौंछल।
सरा क्षेत्र का लोग खुस छा कि अब रासन , शराब , चॉकलेट जन दूध बि गांऊं मा उपलब्ध ह्वे जाल।
पैल पहल मास्टर लोगुंन कार।  उन अपण गौड़ी -भैंसी बेचीं देन कि जब फैक्ट्री से दूध मिलण लग जाल तो बेकार मा गौड़ी पाळणै   मेनत किलै करे जाव।  कुछ दिन वो बजार से दूध मंगाण गीजि गेन।
मास्टरुं की  देखादेखी हौर लोग  बि अपण गौड़ी -भैंसी नजीबाबाद बेचीं ऐ गेन ।  अर अबै जनसंख्या आकलन मा हमर क्षेत्र का गांऊं मा एक बि गौड़ी -भैंसी नि पाये गे। सरा क्षेत्र गौड़ी -भैंस बिहीन ह्वे गे।
इना दूध की फैक्ट्री अपण समय पर तैयार ह्वे गे।  चूँकि सांसद अर विधायिका मा गरुड़ -गुराव जन  बैर छौ तो दुयुं मादे दूध फैक्ट्री शुभारम्भ करणो क्वी बि तयार नि ह्वे। इख तलक कि स्थानीय नेताऊँ कैंची बि हर्ची गे छे।
फैक्ट्रीक जनरल मैनेजरन लाल रिबन काटिक उद्घाटन कार।
अब जब फैक्ट्री खुली गे तो स्थानीय लोग दूध खरीदणो फैक्ट्री ऐन पर फैक्ट्री मा दूध कु नामो निशाण नि छौ , उल्टां फैक्ट्री का कारीगर गाऊं मा दूध खरीदणो जाणा छा कि हम तैं दूध द्यावो हम दूध पैक करिक दूध बिचला।
लोग बेहोश हूणा छा कि या दूध की कन फैक्ट्री च ज्वा दूध निर्माण की जगा लोगुं से दूध खरीदी करण चाणी च।  लोगुं तैं अब जैक पता चल कि दूध की फैक्ट्री माने दूध कु पास्चराइजेसन अर दूध कु पैकिंग।  ये मेरी ब्वे ! घ्वाड़ा चढ़णो खरीद छौ अर घ्वाड़ा बुकण पड़णु च।
दूध फैक्ट्रीक कारिंदोंन क्षेत्रीय लोगुं से विनती कार कि गौड़ -भैंस पाळो अर दूध हमम ब्याचो।  पर हमर तरफां लोग अपण मान सम्मान की रक्षा मा अग्वाड़ी छन अर कैन बि गौड़ -भैंस पळण मुनासिब नि समझ अरे गढ़वाली अर दूध ब्याचल ?
दूध फैक्ट्री तैं जब गाउँ से दूध नि मील तो कुछ समय बाद फैक्ट्री बंद करे गे अर फैक्ट्री मशीनरी कखि हौर जगा स्थानांतरित करे गे।  अब दूध फैक्ट्री भवन टूटी फूटी गे अर ऊख सुंगरुं बसेरा ह्वे गे।
जख तलक लोगुं सवाल च ऊंकुण फैक्ट्री क उजड़न नई बात नी च।  गां मा हर साल एक प्रवासी कूड़ उजड़णि ही रौंद तो फैक्ट्री बि उजड़ी गे तो क्या ह्वे गे। यीं फैक्ट्री देखिक लोग बुल्दन - स्या देखो दूधै फैक्ट्री टुटकी लगीं च !

मॉरल ऑफ दि स्टोरी - स्थानीय लोगुं रजामंदी अर सम्मलितीकरण विकास योजना मा आवश्यक च।




Copyright@  Bhishma Kukreti  15/6/2014 
   
*कथा , स्थान व नाम काल्पनिक हैं। 

Garhwali Humor in Garhwali Language about Milk Plant and Milk Production in rural Garhwal; Himalayan Satire in Garhwali Language about Milk Plant and Milk Production in rural Garhwal; Uttarakhandi Wit in Garhwali Language about Milk Plant and Milk Production in rural Garhwal , North Indian Spoof in Garhwali Language about Milk Plant and Milk Production in rural Garhwal , Regional Language Lampoon in Garhwali Language about Milk Plant and Milk Production in rural Garhwal , Ridicule in Garhwali Language about Milk Plant and Milk Production in rural Garhwal  , Mockery in Garhwali Language about Milk Plant and Milk Production in rural Garhwal, Send-up in Garhwali Language about Milk Plant and Milk Production in rural Garhwal, Disdain in Garhwali Language, Hilarity in Garhwali Language, Cheerfulness in Garhwali Language about Milk Plant and Milk Production in rural Garhwal; Garhwali Humor in Garhwali Language from Pauri Garhwal about Milk Plant and Milk Production in rural Garhwal; Himalayan Satire in Garhwali Language from Rudraprayag Garhwal about Milk Plant and Milk Production in rural Garhwal; Uttarakhandi Wit in Garhwali Language from Chamoli Garhwal about Milk Plant and Milk Production in rural Garhwal; North Indian Spoof in Garhwali Language from Tehri Garhwal about Milk Plant and Milk Production in rural Garhwal; , Regional Language Lampoon in Garhwali Language from Uttarkashi Garhwal about Milk Plant and Milk Production in rural Garhwal; Ridicule in Garhwali Language from Bhabhar Garhwal about Milk Plant and Milk Production in rural Garhwal; Mockery  in Garhwali Language from Lansdowne Garhwal about Milk Plant and Milk Production in rural Garhwal; Hilarity in Garhwali Language from Kotdwara Garhwal about Milk Plant and Milk Production in rural Garhwal Cheerfulness in Garhwali Language from Haridwar; about Milk Plant and Milk Production in rural Garhwal

Bhishma Kukreti

      Was Garhwal King Shyam Shah a Womanizer? History Review

History of Garhwal including Haridwar (1223- 1804 AD) –part -120       
   
               History of Uttarakhand (Garhwal, Kumaon and Haridwar) -366 

                       By: Bhishma Kukreti (A History Research Student)

      The word womanizer originates from womanize that means to make effeminate. By late 1800, womanize meant to chase women. 
           Garhwal Kingdom Court Poet Maularam describes daily life of Garhwal King Shyam Shah as –
          Shyam Shah used to wake up in morning. Garhwal King used to take bath and then used to spend good time on daily rituals (Sandhya, Dhyan). After Sandhya and Dhyan he used to offer gifts to unmarried girls (Kwanri Kanya Puja). Shyam Shah used to take work only after finishing religious rituals.
        Before noon, Shyam Shah used to attend court. Shyam Shah used to punish culprit or accused as per their crimes. Shyam Shah used to think twice before offering judgment.
  After work at court till noon, Shyam Shah used to visit Bazar on elephant after afternoon. There Shyam Shah used to visit a Muslim Telin (prostitute).  There in Talin's house, King used to take wine and Kabab. He enjoyed the music and dance at Telin's house. Around three o clock, Shyam Shah returned to palace, had bath and then used to visit his court again.
After court, in evening he used to enjoy music and women dances in his Harem. There were many beautiful dancers in his Harem. He had many woman keeps. He had Hindu and Muslim Rakhail or keeps. When all these could not satisfy his desires he initiated relationship with a Muslim Telin prostitute.
   Garhwal King Shyam Shah never hesitated to meet Muslim Telin prostitute openly. When Shyam Shah  was on the way to her house he used to offer gifts and donations to people asking for help.

Copyright@ Bhishma Kukreti Mumbai, India, bckukreti@gmail.com 15/6/2014
History of Garhwal – Kumaon-Haridwar (Uttarakhand, India) to be continued... Part -367
   
                                      References

1-Dr. Shiv Prasad Dabral, 1971, Uttarakhand ka Itihas Bhag-4, Veer Gatha Press, Dogadda, Pauri Garhwal, India 
2-Harikrishna Raturi, Garhwal ka Itihas
3-Dr. Patiram, Garhwal Ancient and Modern
4-Rahul Sankrityayan, Garhwal
5- Oakley and Gairola, Himalayan Folklore
6- Bhakt Darshan, Garhwal ki Divangit Vibhutiyan
7-Foster, Early Travels in India William Finch
8-Upadhyaya, Shri Shankaracharya
9-Shering, Western Tibet and British
10-H.G. Walton, Gazetteer of British Garhwal
11-B.P.Kamboj, Early Wall Paintings of Garhwal
12-H.g Walton, Gazetteer of Dehradun
13- Vimal Chandra, Prachin Bharat ka Itihas
14-Meera Seth, Wall Paintings of Western Himalayas 
15-Furar, Monumental Antiquities
16-Haudiwala, Studies in Indo-Muslim History
17- Rahul Khari 2007, Jats and Gujjar Origin, History and Culture
18- Upendra Singh, 2006, Delhi: Ancient History, Barghahan Books
19- B.S. Dahiya, 1980, Jats the Ancient Rulers (A Clan Study) , Sterling Publications
20- Maithani, Bharat –Gotrapravardeepika
21 Prem Hari Har Lal, 1993, The Doon Valley Down the Ages
22-Dashrath Sharma, Early Chauhan Dynasties
23- Shailndra Nath Sen, Ancient History and Civilization
24-H.M Elliot, 1867, The History of India as told by its Own Historians
25- Jaswant Lal Mehta, 1979, Advance Study in Medieval India
26- Nau Nihal Singh, 2003, The Royal Gurjars: their contribution to India, Anmol Publications 
27- H. Blochmann, 1873,  Aine e- Akbari Translation
(The History of Garhwal, Kumaon, Haridwar write up is aimed for general readers)
History of Garhwal from 1223-1804 to be continued in next chapter    
Notes on South Asian Medieval History of Garhwal;  SouthAsian Medieval History of Pauri Garhwal;  Medieval History of Chamoli Garhwal;  South Asian Medieval History of Rudraprayag Garhwal;  South Asian Medieval History of Tehri Garhwal;  Medieval History of Uttarkashi Garhwal;  South Asian Medieval History of Dehradun, Garhwal;  Medieval History of Haridwar ;  South Asian Medieval History of Manglaur, Haridwar;  South Asian Medieval History of Rurkee Haridwar ;  South Asian Medieval History of Bahadarpur Haridwar ; South Asian History of Haridwar district to be continued
XX
Was Garhwal King a Womanizer? History Review; Was Garhwal King a Womanizer? History Review in context History of Pauri Garhwal; Was Garhwal King a Womanizer? History Review in context History of Rudraprayag Garhwal; Was Garhwal King a Womanizer? History Review in context History of Chamoli Garhwal; Was Garhwal King a Womanizer? History Review in context History of Tehri Garhwal; Was Garhwal King a Womanizer? History Review in context History of Uttarkashi Garhwal; Was Garhwal King a Womanizer? History Review in context History of Dehradun Garhwal; Was Garhwal King a Womanizer? History Review in context History of Haridwar ;


Bhishma Kukreti

Pathari Fod or Seven Stone Folk Game/Traditional Sport from Garhwal, Kumaon and Haridwar

Notes on Traditional Folk Games/Sports from Garhwal, Kumaon and Haridwar (Uttarakhand Folk Games) Part -15   
Outdoor Traditional/Folk games of Garhwal, Kumaon and Haridwar part- 6

                          Narration: Bhishma Kukreti (Folk Literature Research Scholar)

           Seven Stone folk game is universal game of India. Seven Stone game is simple and inexpensive game played by many girls and boys. The stone are flat, flat stones are put on each other as tower.  The ground stone should be wider than the stone above it. This way the last seventh stone is always smallest in size.
E cotton tag woven ball is required to break the stone tower. Two groups play the game.

Copyright@ Bhishma Kukreti 15/6/2014
      References

Bhishma Kukreti, 2010, Folk Games of Uttarakhand, merapahad.com
XX
Pathari Fod or Seven Stone Folk Game/Traditional Sport from Garhwal, Kumaon and Haridwar
Pathari Fod or Seven Stone Folk Game/Traditional Sport from Pauri Garhwal; Himalaya, North India; Pathari Fod or Seven Stone Folk Game/Traditional Sport from Rudraprayag Garhwal; Himalaya, North India; Pathari Fod or Seven Stone Folk Game/Traditional Sport from Chamoli Garhwal; Himalaya, North India; Pathari Fod or Seven Stone Folk Game/Traditional Sport from Tehri Garhwal; Himalaya, North India; Pathari Fod or Seven Stone Folk Game/Traditional Sport from Uttarkashi Garhwal; Himalaya, North India; Pathari Fod or Seven Stone Folk Game/Traditional Sport from Dehradun Garhwal; Himalaya, North India; Pathari Fod or Seven Stone Folk Game/Traditional Sport from Haridwar , North India; Pathari Fod or Seven Stone Folk Game/Traditional Sport from Pithoragarh Kumaon Himalaya, North India; Pathari Fod or Seven Stone Folk Game/Traditional Sport from Champawat Kumaon Himalaya, North India; Pathari Fod or Seven Stone Folk Game/Traditional Sport from Bageshwar Kumaon Himalaya, North India; Pathari Fod or Seven Stone Folk Game/Traditional Sport from Almora Kumaon Himalaya, North India; Pathari Fod or Seven Stone Folk Game/Traditional Sport from Nainital Kumaon Himalaya, North India; Pathari Fod or Seven Stone Folk Game/Traditional Sport from Udham Singh Nagar Kumaon Himalaya, North India;

Bhishma Kukreti

  History of Garhwal King Shyam Shah Recognizing Scholars and Prosperity in Garhwal

History of Garhwal including Haridwar (1223- 1804 AD) –part -121       
   
               History of Uttarakhand (Garhwal, Kumaon and Haridwar) -367 

                       By: Bhishma Kukreti (A History Research Student)

           Historian Raturi criticized Shyam Shah as proud, arrogant, injustice maker. However, Dr Dabral argued that Raturi was biased in criticizing Shyam Shah. Dr Dabral referred 'Gadh Kavya Vansh' written by Court Poet Maularam for offering personality of Garhwal King Shyam Shah.
                 Maularam described Shyam Shah as offering due respect and recognition to varied scholars. Shyam Shah used to respect musicians and he was well versed of music notes (Rag Ragniyan, Swar, That, Jati, Avhoran, Aroha, Swarup etc). Shyam Shah took interest in music and dances of professional especially prostitutes.
  Shyamshah used to pay due respect and offered gifts to musicians, dancers and scholars. Poets of other regions used to visit Garhwal for gifts as ornaments, dresses, money from Shyamshah. However, no historical details are available for scholars from other part of India those visited   Garhwal. Shyamshah never used to lose his temperament while being happy or angry. Garhwal King Shyam Shah was a balanced person. He used to think before speaking.

          History of Prosperity in Garhwal in the Time of Shyam Shah Rule

     Garhwal was prosperous and peaceful in the time of Manshah and Shyamshah. The Jesuit missionary priests visiting Garhwal and Tibet described Garhwal in their memories. It is described in the memories of priest that Tibet was in north and Sambhal was in south border of Garhwal.  The priest described that there were amicable relationship between Mughal Empire and Garhwal Kingdom.
Farista described that Garhwal king did not used the treasury earned by his forefathers and used to earn revenue by himself for Kingdom. It is aid that there were 56 Koshagar of Treasures in Garhwal.
There were 80000 soldiers in Garhwal Kingdom.

                   History of Ruling period of Shyam Shah

  The ruling period of Shyam Shah is supposed to be 1611-1630.
Raturi stated that Shyam Shah died on 29th July 1631 (?), while boating in Alaknanda River at Shrinagar.  Shyam Shah was burnet on Chandan, pyre and his 60 wives were also thrown on pyre to burn (Sati).  Jesuit Missionary Father Azevedo was also present at the funeral of Shyamshah. His son prince Dule Ramshah was seven years old.


Copyright@ Bhishma Kukreti Mumbai, India, bckukreti@gmail.com 16/6/2014
History of Garhwal – Kumaon-Haridwar (Uttarakhand, India) to be continued... Part -368
   
                                      References

1-Dr. Shiv Prasad Dabral, 1971, Uttarakhand ka Itihas Bhag-4, Veer Gatha Press, Dogadda, Pauri Garhwal, India 
2-Harikrishna Raturi, Garhwal ka Itihas
3-Dr. Patiram, Garhwal Ancient and Modern
4-Rahul Sankrityayan, Garhwal
5- Oakley and Gairola, Himalayan Folklore
6- Bhakt Darshan, Garhwal ki Divangit Vibhutiyan
7-Foster, Early Travels in India William Finch
8-Upadhyaya, Shri Shankaracharya
9-Shering, Western Tibet and British
10-H.G. Walton, Gazetteer of British Garhwal
11-B.P.Kamboj, Early Wall Paintings of Garhwal
12-H.g Walton, Gazetteer of Dehradun
13- Vimal Chandra, Prachin Bharat ka Itihas
14-Meera Seth, Wall Paintings of Western Himalayas 
15-Furar, Monumental Antiquities
16-Haudiwala, Studies in Indo-Muslim History
17- Rahul Khari 2007, Jats and Gujjar Origin, History and Culture
18- Upendra Singh, 2006, Delhi: Ancient History, Barghahan Books
19- B.S. Dahiya, 1980, Jats the Ancient Rulers (A Clan Study) , Sterling Publications
20- Maithani, Bharat –Gotrapravardeepika
21 Prem Hari Har Lal, 1993, The Doon Valley Down the Ages
22-Dashrath Sharma, Early Chauhan Dynasties
23- Shailndra Nath Sen, Ancient History and Civilization
24-H.M Elliot, 1867, The History of India as told by its Own Historians
25- Jaswant Lal Mehta, 1979, Advance Study in Medieval India
26- Nau Nihal Singh, 2003, The Royal Gurjars: their contribution to India, Anmol Publications 
27- H. Blochmann, 1873,  Aine e- Akbari Translation
(The History of Garhwal, Kumaon, Haridwar write up is aimed for general readers)
History of Garhwal from 1223-1804 to be continued in next chapter    
Notes on South Asian Medieval History of Garhwal;  SouthAsian Medieval History of Pauri Garhwal;  Medieval History of Chamoli Garhwal;  South Asian Medieval History of Rudraprayag Garhwal;  South Asian Medieval History of Tehri Garhwal;  Medieval History of Uttarkashi Garhwal;  South Asian Medieval History of Dehradun, Garhwal;  Medieval History of Haridwar ;  South Asian Medieval History of Manglaur, Haridwar;  South Asian Medieval History of Rurkee Haridwar ;  South Asian Medieval History of Bahadarpur Haridwar ; South Asian History of Haridwar district to be continued
XX
History of Garhwal King Shyam Shah Recognizing Scholars and prosperity of Garhwal; History of Garhwal King Shyam Shah Recognizing Scholars and prosperity of Garhwal in context History of Pauri Garhwal; History of Garhwal King Shyam Shah Recognizing Scholars and prosperity of Garhwal in context History of Chamoli Garhwal; History of Garhwal King Shyam Shah Recognizing Scholars and prosperity of Garhwal in context History of Rudraprayag Garhwal; History of Garhwal King Shyam Shah Recognizing Scholars and prosperity of Garhwal in context History of Tehri Garhwal; History of Garhwal King Shyam Shah Recognizing Scholars and prosperity of Garhwal in context History of Uttarkashi Garhwal; History of Garhwal King Shyam Shah Recognizing Scholars and prosperity of Garhwal in context History of Dehradun Garhwal; History of Garhwal King Shyam Shah Recognizing Scholars and prosperity of Garhwal in context History of Haridwar;   
 

Bhishma Kukreti

                                     विशेष पर्यटन /टूर व्यवस्थापक

                                      Specialist Tour Organizer

              (Tourism and Hospitality Marketing Management for Garhwal, Kumaon and Hardwar series--82     ) 
                                                      उत्तराखंड में पर्यटन व आतिथ्य विपणन प्रबंधन -भाग 82   
 
                                                              लेखक : भीष्म कुकरेती  (विपणन व विक्री प्रबंधन विशेषज्ञ )

टूर व्यवस्थापक मुख्यतयः निम्न किस्म के होते हैं -

मॉस टूर ऑर्गेनाइजर या सामूहिक पर्यटन व्यवस्थापक

विशेष पर्यटन /टूर ऑपरेटर या व्यवस्थापक

आंतरिक पर्यटन व्यवस्थापक

विदेशी पर्यटक व्यवस्थापक (बाहर से आने वाले पर्यटकों के व्यवस्थापक )

                                      विशेष पर्यटन /टूर व्यवस्थापक

  विशेष पर्यटन ऑपरेटर आम पर्यटन की जगह किसी विशेष पर्यटन को विकसित करते हैं या किसी विशेष पर्यटन का  व्यापार करते हैं याने सेवा देते हैं ।

विशेष पर्यटन  उदाहरण हैं - औली में स्नो स्कीइंग , धार्मिक , साइकल टूर , विशेष ट्रैकिंग , विशेष पर्वतारोहण, हनी मून टूर, रिवर राफ्टिंग आदि, इन विशेष पर्यटन की सेवाओं को देने वाले विशेष टूर ऑपरेटर कहलाते हैं।

विशेष पर्यटन सेवा प्रदाता निम्न किस्म के होते हैं जैसे -

१- खेल पर्यटन व्यवस्थापक अथवा एक विशेष खेल पर्यटन व्यवस्थापक

२- रोमांचकारी पर्यटन व्यवस्थापक

३- स्वास्थ्य पर्यटन व्यवस्थापक

४- प्रकृति जन्य, वन्य जीवन पर्यटन व्यवस्थापक

५- पर्यावरण विषयक पर्यटन व्यवस्थापक

६-विशेष रूचि पर्यटन व्यवस्थापक जैसे पेंटिंग पर्यटन आदि

७- शिक्षा पर्यटन व्यवस्थापक जैसे ऐतिहासिक स्थल या स्थलों के पर्यटन की व्यवस्था करना

८- सांस्कृतिक पर्यटन व्यवस्थापक

९- आपदा दर्शन या आपदा राहत पर्यटन व्यवस्थापक

१०-ग्रामीण भ्रमण अथवा गांवों में छुट्टियां विताने वाले पर्यटन व्यवस्थापक

११- विशेष भोजन पर्यटन व्यवस्थापक

१२- विशेष प्रायोजन पर्यटन व्यवस्थापक

१३- विशेष जनजीवन समझने हेतु पर्यटन व्यवस्थापक

१४- विशेष मनोरंजन हेतु पर्यटन व्यवस्थापक

१५- किसी विशेष व्यापार पर्यटन व्यवस्थापक

विशेष टूर ऑपरेटर शुरवात से लेकर अंत तक पर्यटक को सेवा प्रदान करता है.

विशेष टूर व्यवस्थापक के पास प्रशिक्षित मानव संसाधन होना एक प्रमुख आवश्यकता होती है। 

Copyright @ Bhishma Kukreti  16 /6/2014


Contact ID bckukreti@gmail.com

Tourism and Hospitality Marketing Management for Garhwal, Kumaon and Hardwar series to be continued ...

उत्तराखंड में पर्यटन व आतिथ्य विपणन प्रबंधन श्रृंखला जारी ...

                                    References

1 -भीष्म कुकरेती, 2006  -2007  , उत्तरांचल में  पर्यटन विपणन परिकल्पना , शैलवाणी (150  अंकों में ) , कोटद्वार , गढ़वाल



Specialist Tour Organizer in context Marketing of Travel, Tourism and  Hospitality Industry Development Concepts in Uttarakhand; Specialist Tour Organizer in context Marketing of Travel, Tourism and Hospitality Industry Development Concepts in Haridwar Garhwal, Uttarakhand; Specialist Tour Organizer in context Marketing of Travel, Tourism and Hospitality Industry Development Concepts in Pauri Garhwal, Uttarakhand; Specialist Tour Organizer in context Marketing of Travel, Tourism and Hospitality Industry Development Concepts in Dehradun Garhwal, Uttarakhand; Specialist Tour Organizer in context Marketing of Travel, Tourism and Hospitality Industry Development Concepts in Uttarkashi Garhwal, Uttarakhand; Specialist Tour Organizer in context Marketing of Travel, Tourism and Hospitality Industry Development Concepts in Tehri Garhwal, Uttarakhand; Specialist Tour Organizer in context Marketing of Travel, Tourism and Hospitality Industry Development Concepts in Rudraprayag Garhwal, Uttarakhand; Specialist Tour Organizer in context Marketing of Travel, Tourism and Hospitality Industry Development Concepts in Chamoli Garhwal, Uttarakhand; Specialist Tour Organizer in context Marketing of Travel, Tourism and Hospitality Industry Development Concepts in Udham Singh Nagar Kumaon, Uttarakhand; Specialist Tour Organizer in context Marketing of Travel, Tourism and Hospitality Industry Development Concepts in Nainital Kumaon, Uttarakhand; Specialist Tour Organizer in context Marketing of Travel, Tourism and Hospitality Industry Development Concepts in Almora Kumaon, Uttarakhand; Specialist Tour Organizer in context Marketing of Travel, Tourism and Hospitality Industry Development Concepts in Champawat Kumaon, Uttarakhand; Specialist Tour Organizer in context Marketing of Travel, Tourism and Hospitality Industry Development Concepts in Bageshwar Kumaon, Uttarakhand; Specialist Tour Organizer in context Marketing of Travel, Tourism and Hospitality Industry Development Concepts in Pithoragarh Kumaon, Uttarakhand;

Bhishma Kukreti

Gucchi, Reetha Bhainswal, Kanchai-Marble, Goli Folk Game/Traditional Sport from Garhwal, Kumaon and Haridwar, South Asia


Notes on Traditional Folk Games/Sports from Garhwal, Kumaon and Haridwar (Uttarakhand Folk Games) Part -16   
Outdoor Traditional/Folk games of Garhwal, Kumaon and Haridwar part- 7

                          Narration: Bhishma Kukreti (Folk Literature Research Scholar)

          Gucchi game has many variations and is played with round marbles, fruits of Reetha, Bhainswal,or  Kanch Goli (Glass marble). The player or players are set to hit the target. The winner can take all the marbles at the end.

Copyright@ Bhishma Kukreti 16/6/2014
      References

Bhishma Kukreti, 2010, Folk Games of Uttarakhand, merapahad.com
XX
Gucchi, Reetha Bhainswal, Kanchai-Marble, Goli Folk Game/Traditional Sport from Garhwal, Kumaon and Haridwar, South Asia; Gucchi, Reetha Bhainswal, Kanchai-Marble, Goli Folk Game/Traditional Sport from Haridwar, South Asia; Gucchi, Reetha Bhainswal, Kanchai-Marble, Goli Folk Game/Traditional Sport from Pithoragarh Kumaon, South Asia; Gucchi, Reetha Bhainswal, Kanchai-Marble, Goli Folk Game/Traditional Sport from  Champawat Kumaon, South Asia; Gucchi, Reetha Bhainswal, Kanchai-Marble, Goli Folk Game/Traditional Sport from  Bageshwar Kumaon, South Asia; Gucchi, Reetha Bhainswal, Kanchai-Marble, Goli Folk Game/Traditional Sport from  Almora Kumaon, South Asia; Gucchi, Reetha Bhainswal, Kanchai-Marble, Goli Folk Game/Traditional Sport from  Nainital Kumaon, South Asia; Gucchi, Reetha Bhainswal, Kanchai-Marble, Goli Folk Game/Traditional Sport from  Udham Singh Nagar Kumaon, South Asia; Gucchi, Reetha Bhainswal, Kanchai-Marble, Goli Folk Game/Traditional Sport from  Dehradun Garhwal, South Asia; Gucchi, Reetha Bhainswal, Kanchai-Marble, Goli Folk Game/Traditional Sport from  Uttarkashi Garhwal, South Asia; Gucchi, Reetha Bhainswal, Kanchai-Marble, Goli Folk Game/Traditional Sport from  Tehri Garhwal, South Asia; Gucchi, Reetha Bhainswal, Kanchai-Marble, Goli Folk Game/Traditional Sport from  Chamoli Garhwal, South Asia; Gucchi, Reetha Bhainswal, Kanchai-Marble, Goli Folk Game/Traditional Sport from  Rudraprayag Garhwal, South Asia; Gucchi, Reetha Bhainswal, Kanchai-Marble, Goli Folk Game/Traditional Sport from  Pauri Garhwal, South Asia; Gucchi, Reetha Bhainswal, Kanchai-Marble, Goli Folk Game/Traditional Sport from  Garhwal, North India, South Asia;         

Bhishma Kukreti

            Madhyani Tal of Madhyani Shaili (Rag Ragini) of Folk Music of Garhwali Folk Dramas


Review of Characteristics of Garhwali Folk Drama, Folk Theater/Rituals and Traditional Plays part -171 
Rag Ragini, Tal, Musical Notes or Music Scripts in Garhwali Folk Songs and Folk Music part -1

    गढ़वाली गीत संगीत (गढ़वाली लोक नाटकों ) में ताल, राग रागिनी
                             
                     Bhishma Kukreti (Folk Literature Research Scholar)

       Dhol Sagar is exclusive manuscript about Music in Garhwal. It provides thirty five Tal.
However, Dr Shiva Nand Nautiyal describes following notes or Madhyani Tal used in Garhwali folk songs commonly.
1- Dhunyal
2-Panch Badhai
3-Daud Badhai
4-Daud Shabad
5-Chauk Shabad
6-Adtali
7-Khodawa Painsaro
8-Jeet ki Painsaro
9-Pai ko Painsaro
10-Solhaman ki shrawanee
11-Yudbheed ki Jhakadi
12-Suraj ki kiranee
13-Madirau Painsaro
14-Tamas ko Painsaro
15-Akash ko Painsaro
16-Bhair Doon Ko Painsaro
17-Uthda ko Painsaro
18-Baithda ko Painsaro
19-Khadi Chal
20-Baithi Chal
21- Rahmani Chal
22-Dudbudi Chal



Copyright@ Bhishma Kukreti 16/6/2014 for interpretation notes   
Contact ID -bckukreti@gmail.com
Characteristics of Garhwali Folk Drama, Community Dramas; Folk Theater/Rituals and Traditional to be continued in next chapter
                 References
1-Bharat Natyashastra
2-Steve Tillis, 1999, Rethinking Folk Drama
3-Roger Abrahams, 1972, Folk Dramas in Folklore and Folk life 
4-Tekla Domotor , Folk drama as defined in Folklore and Theatrical Research
5-Kathyrn Hansen, 1991, Grounds for Play: The Nautanki Theater of North India
6-Devi Lal Samar, Lokdharmi Pradarshankari Kalayen 
7-Dr Shiv Prasad Dabral, Uttarakhand ka Itihas part 1-12
8-Dr Shiva Nand Nautiyal, Garhwal ke Loknritya geet
9-Jeremy Montagu, 2007, Origins and Development of Musical Instruments
10-Gayle Kassing, 2007, History of Dance: An Interactive Arts Approach
11- Bhishma Kukreti, 2013, Garhwali Lok Natkon ke Mukhya Tatva va Charitra, Shailvani, Kotdwara
12- Bhishma Kukreti, 2007, Garhwali Lok Swangun ma rasa ar Bhav , Chithipatri
13-Manorama Sharma, Tribal Melodies of Himachal Pradesh: Gaddi Folk Music
14- Anoop Chandola, 1977, Folk Drumming in Himalaya: A Linguistic Approach to Music 
15- Jugal Kishor Petshali, 2002, Uttaranchal ke Lok Vadya
16- Jason Busniewski, Bagpiping in the Indian Himalaya
17- Ian Woodfield, 2000, Music of the Raj
18-Stefen Fiol, 2008, Constructing Regionalism: Discourses of Spirituality and Cultural Poverty in Music of Uttarakhand, North India
19- Andrew Alter, Mountainous Sound Spaces-Listening to History and Music in the Uttarakhand Himalayas 
20 Keshav Anuragi
21 Dayashankar Bhatt 
XX
Madhyani Tal of Madhyani Shaili (Rag Ragini) of Folk Music in Garhwali Folk Drama, Folk Rituals, Community Theaters and Traditional Plays; Madhyani Tal of Madhyani Shaili (Rag Ragini) of Folk Music  in Garhwali Folk Drama, Folk Rituals, Community Theaters and Traditional Plays from Chamoli Garhwal, North India, South Asia; Madhyani Tal of Madhyani Shaili (Rag Ragini) of Folk Music in Garhwali Folk Drama, Folk Rituals, Community Theaters and Traditional Plays from Rudraprayag Garhwal, North India, South Asia;  Madhyani Tal of Madhyani Shaili (Rag Ragini) of Folk Music in Garhwali Folk Drama, Folk Rituals, Community Theaters and Traditional Plays from Pauri Garhwal, North India, South Asia; Madhyani Tal of Madhyani Shaili (Rag Ragini) of Folk Music in Garhwali Folk Drama, Folk Rituals, Community Theaters and Traditional Plays from Tehri Garhwal, North India, South Asia; Madhyani Tal of Madhyani Shaili (Rag Ragini) of Folk Music in Garhwali Folk Drama, Folk Rituals, Community Theaters and Traditional Plays from Uttarkashi Garhwal, North India, South Asia; Madhyani Tal of Madhyani Shaili (Rag Ragini) of Folk Music   in Garhwali Folk Drama, Folk Rituals, Community Theaters and Traditional Plays from Dehradun Garhwal, North India, South Asia; Madhyani Tal of Madhyani Shaili (Rag Ragini) of Folk Music in Garhwali Folk Drama, Folk Rituals, Community Theaters and Traditional Plays from Haridwar Garhwal, North India, South Asia

Bhishma Kukreti

              गढ़वळयूं  से नेपाली अर बंगलादेशी संस्कृति बचाण आवश्यक च

                घपरोळया , हंसोड्या , चुनगेर ,चबोड़्या -चखन्यौर्या -भीष्म कुकरेती     
                   
(s =आधी अ  = अ , क , का , की ,  आदि )

आमार सोनार बंगलादेश दैनिक  , पौड़ी अंक , दिनांक  16 जून सन 2114, कुछबि बार, पौड़ी ,
           उत्तराखंड मा पिछ्ला सौ सवा साल से बस्यां नेपाली समाज अर बंगलादेशी समाज  भौत सा खतराऊँ सामना करणा छन।   ब्याळि मंत्री जंग बहादुरन (नेपाली ओरिजिन का)  अल्पसंख्यक मंत्री (ग्रामीण उत्तराखंड ) घना नन्द से भेंट कार अर ग्रामीण गढ़वाल मा अल्पसंख्यक गढ़वालियुं द्वारा बहुसंख्यक नेपाल्यूं  अर बंग्लादेस्यूं का अधिकार हनन की शिकायत कार। विदित ह्वावो कि ग्रामीण गढ़वाल मा अल्पसंख्यक गढ़वाली बहुसंख्यक बंगलादेशी-नेपाल्युं मध्य तनातनी पिछ्ला पिचहतर सालों से चलणि च। गढ़वाल का पुराणा बासिन्दा गढ़वाली यीं बात तैं नि पचै सकणा छन कि अब ग्रामीण गढ़वाल मा गढ़वाल्युं क्वी औकात नी च अर यीं निराशा मा गढ़वाली भौत बार नेपाली -बंग्लादेस्यूं पर लांछन हि नि लगांदन बल्कि भौत दैं आक्रमण करणै मुद्रा मा ऐ जांदन।
            ज्ञात हो कि गढ़वाल से मॉस माइग्रेसन का कारण सन 2025 तक गढ़वाली गाँव खाली सि ह्वे गे छा।  इन मा गढ़वाल मा अयाँ नेपाली -बंगलादेशी मजदूरोंन अद्धा त्याड़ मा खेती करण शुरू कार अर कुछ साल मा सरा ग्रामीण गढ़वाल की कृषि भूमि पर बंगलादेशी अर नेपाल्युं कब्जा ह्वे गे।  किंतु कुछ गढ़वाली नौकरी का खोज मा भैर नि गेन अर प्रवास्युंन अपण बाप दादों कूड़ु पर कब्जा नि छ्वाड़  अर यांसे ही आज ग्रामीण गढ़वाल मा रोज कखि ना कखि गढ़वाली अर कर्मठ नेपाल्युं -बंग्लादेस्यूं मध्य लड़ाई झगड़ा चलणु रौंद।  बेकार का गढ़वाली अल्पसंख्यक हूण से अल्पसंख्यक क़ानून का गलत फायदा उठांदन अर भूमिवीर नेपाल्युं -बंग्लादेस्यूं पर झूठा आरोप लगैक पुलिस कम्प्लेंट करी दींदन अर यांसे क्षेत्र मा अनावश्यक तनाव फ़ैल जांद।  इनि जब ग्रीष्म ऋतु मा ना इखाक ना उखाक प्रवासी गढ़वालीनागराजा , नरसिंघ पुजणो समूह मा आंदन तो पिचहतर सालों से बस्यां कामगति नेपाली -बंग्लादेस्यूं से अपणी कृषि भूमि वापस मांगदन अर तू तू मै मै से बात अग्वाड़ी बढ़ जांद , बात हाथा पाई से लेकि मारा मारी पर पौंच जांद।  यांसे गर्म्युं मा ग्रामीण गढ़वाल मा क़ानून व्यवस्था चरमराई जांद।  यद्यपि ये बगत ग्रामीण कुमाऊं अर गढ़वाल मा अतिरिक्त पीएसी की बटालियन कु बि इंतजाम हूंद किन्तु फिर बि गर्म्युं मा प्रत्येक गां मा लड़ै -झगड़ा ह्वैइ जांद।  स्थानीय वासी नेपाली -बंग्लादेस्यूं बुलण च कि पीएसी बि अनावश्यक रूप से पक्षपात करदी अर बहुसंख्यकों की नि सुणदि अपितु अल्पसंख्यक गढ़वाल्युं तैं अधिक शरण दींदी , फेवर करदि।
  भौत सा बगत बेकामौ गढ़वाली प्रवासी सौ -द्वी साल पुरण पेड़ पर अपण कब्जा जमाणै कोशिस करदन अर यांसे बि दंगा फसाद शुरू ह्वे जांद।
  राणा दंग बहादुर अर निजामुद्दीन कमेटीन सरकार तैं सलाह दे छौ कि ग्रामीण अल्पसंख्यक गढ़वाल्युं तैं देहरादून -ऋषिकेश मा बसाये जाव जांसे ग्रामीण गढ़वाल मा शान्ति स्थापित ह्वे साक किंतु किदल जन कमजोर सरकार अल्पसंख्यकों की ही सुणदि अर बहुसंख्यक कर्मठ नेपाल्युं अर बंग्लादेस्यूं बातुं पर ध्यान नि दींदी।
             परसि बहुसंख्यक समाज की एक मीटिंग मा चिंता व्यक्त ह्वे कि भौत सा बहुसंख्यक लोग अल्पसंख्यक गढ़वाल्युं नकल करिक नागराजा , नरसिंघ , घड्यळ पूजा करण लगि गेन अर यांसे खासकर बंगलादेशी संस्कृति खतम हूणै कगार पर च अर भौत सा नेपाल्युंन गढ़वाली रिवाज अपनाई याल तो नेपाली संस्कृति पर बि खतरा मंडराणु च।  मीटिंग मा एक मत छौ कि   गढ़वळयूं  से नेपाली अर बंगलादेशी संस्कृति बचाण आवश्यक च । 






Copyright@  Bhishma Kukreti  16/6/2014 
   
*कथा , स्थान व नाम काल्पनिक हैं।

Garhwali Humor in Garhwali Language, Himalayan Satire in Garhwali Language , Uttarakhandi Wit in Garhwali Language , North Indian Spoof in Garhwali Language , Regional Language Lampoon in Garhwali Language , Ridicule in Garhwali Language  , Mockery in Garhwali Language, Send-up in Garhwali Language, Disdain in Garhwali Language, Hilarity in Garhwali Language, Cheerfulness in Garhwali Language; Garhwali Humor in Garhwali Language from Pauri Garhwal; Himalayan Satire in Garhwali Language from Rudraprayag Garhwal; Uttarakhandi Wit in Garhwali Language from Chamoli Garhwal; North Indian Spoof in Garhwali Language from Tehri Garhwal; , Regional Language Lampoon in Garhwali Language from Uttarkashi Garhwal; Ridicule in Garhwali Language from Bhabhar Garhwal; Mockery  in Garhwali Language from Lansdowne Garhwal; Hilarity in Garhwali Language from Kotdwara Garhwal; Cheerfulness in Garhwali Language from Haridwar;